Written by
- Duhawma Rokhum

COVID-19 ZIRLAIBU

A hrilen hunlai hian a boruakah lo lênglâm ila, a ṭihkhai leh hlauhawmna phenah hian sikul zirlai naupang angin a zirlaibu phek ṭhenkhat i keu ang u. Hrilhfiahna bu leh chhuizauna erawh thil tel lovin mahni duhdan leh ngaihdana pawhfan chhunzawm a zir thiam ni se. 

COVID-19 zirlai : Pathian awm ring lo (Atheist)-te leh Science thiamna sakhua-a neih (Scientology) te'n "Mihring hi zâwng thlah(?) kan ni" (Evolution) tih an sahuai thing vawn tlatna, an innghahna lungphum ki pui ber Scientist ropui Charles Darwina theory "A ruh no no chhuakah" (Survival of the fittest) tih hi hi keini Kristian, Pathian kutchhuak ringtu (Creationist)-te tan chuan pawm chi leh rin theih ni lo mahse an thuthlung khaikhawmna pakhat "A dam khawchhuak ta te hi a chak ber berte an ni chuang lo, an chhehvel leh hun tawng boruak mil zela insiamrem thiam apiangte an ni" (adaptation) tih erawh leilung hrin thudik a ni tlat si. 

Sangháwngsei (Girraffe)-te pawh an hnim peh tur awmna a sàn tak vanga ngháwng sei chho an ni a, nungcha tam zawkte hian an damkhaw-chhuahna tura an chaw zawnna kawngah an tlatna leilung emaw hnim leh thing rawng milin an vun leh rawng an thlak danglam ṭhin. Sik leh sa inthlak danglam leh hlauhawm laka inhumhimna atan an boruak hip leh hap, an chaw rin thlenga remchanna dap chawp leh chawr chhuahna tur ṭha leh dik fawm pah zelin nunkhawchhuah dan an lo sual chhuak takmeuh a ni. 
Covid-19 hrilêng vangin kan Zoram-ah kohhran, tlawmngai pawl, a neinung deuhte midang tan an luang chhuak a; sawrkar hnathawk te thlabi hlawh pawh heu/ṭhensak an ni. Hetih mek lai, kan inkharkhip zual laia kan mamawh ngawih ngawih leh thil ṭul ber ni rih lo lama kan hotute'n contract hna an lo sem chur chur thawm hriat hi chuan zirlai mipuite bei a tidawngin beng a tithlep hnâwp a ni. 

Chanchinthar leh mithiam te hnen aṭangin India ram sum hnarpui ber 'Revenue' chu hrilêng vangin 50% laiin a tlahniam duai tih kan hria. "Tuizêma khawh lut huau huau, duhtawka thal zur zur theih" nia kan hriat, kan inngahna tuikhur hnâr ber heti zat a kangchat a nih chuan keini an chawm-hlawm state hi chu hemi aia tam hian a kang chat tih pawh hmanni lawkah kan state revenue tlakhniam nasat dan puan chhuah a nih kha! 

SEDP cheng nuai 3 sem, kawngpui chhawng, district thar 3 tihchangtlun thutiam hmangin "Zunteii nu-ah ka siam ang che" min ti a; mahse, hriléng vang leh hri lèn kâra an hnathawh dan erawh zawng 'lungngaihna hlir, lungngaihna hlir'.

COVID-19 darthlalang:
Mahni hmel hmai, nihna leh landan hmuh chian leh hriat fiah nan in en fiahna tur darthlalang ṭha leh dik kan mamawh a; darthlang dik Covid-19 hmanga inenfiah chunga zirlai kan zir thiam a ngai. 

Hman kum lawka Central Sawrkar-in State Sawrkar te chhawmdawlna tangka titlem a, 50:50 a ruahmanna an siam meuh kha chuan kan hotute khan tukhum thak lo pui an hiat chawp a, chinchang hre pha chinte mangan hmanzia kha aw! Mahse, an thu zûk-a '90:10' an tih leh takah chuan 'hnâra hlît phawi ang' chiahin kan thaw huai.  

Kha thuchhuak reilote kha kan ram dinhmun leh nihna dik tak in hmuhchhuahna tur darthlalang fiah kêk kâwk pakhat a ni. Ram leh hnam hi kan hmangaih takzet a, a kalsiam hna dik leh ṭha thawk tur chuan a thlawna pawisa sem thei kan nih lohzia a lang chiang! Mahse, kan haider a, mipuite pawh in bih chiang lêt duh lovin, mit chhin sanin, âr khaw thim dai zâwngin ke kan chhep zui si. 

Kan nihna haider lui hian Zofate kan lêng rei ta lua e. Hnam changkang leh intodelhte nunphung leh tihdan entawn leh ṭawm reng rengin kan hmanhlel a; an dehchhuah leh dehral dan, ngelnghehna lungphum kan ṭawmpui leh si lo. 

Ṭhenawm state, Commu­nist pachal leh party awpna hnuaia awm, Kristian pawh ni ve lo lehnghal Tripura te'n foreign (Bangladesh) thlenga Electric Current hralh chhuaka khuavel an chhin tawh laiin keini bâthlau-a state pawn aṭanga kawlphetha lei, a semralna kawng ringawt pawha cheng tam inhloh nasa! 

Tunlaia an sawi rik hluai 'China leh India indo' tih vel hian ka tin ther pawh a tiza ve eih lo. Chu ai chuan Assam state, Silchar-ah khawtual buaina leh harsatna nasa a thlen hlauhna hian thin thi lo, phu rang zawih zawih khawpin min tihlauthawng nasa zawk! Kan chawbêl leh a chhuanna nghahchhan, kan thuk leh lungthu, kan hrawkhrui leh kan thisenzâm an nih chian zia khu Covid-19 darthlalang hmanga hmuh fiah chian lehzualtir kan ni leh ta! Buai punlun vaih teh se, rei lo teah 'Tapchhaka mei alh en leh Nghei' chiah kan hmabak.  Silchar Vaiho buaina vanga thisen chhuak leh thihna tuara mangang, thlabâr leh ṭapte aiin kan rûm ri a nep hauh lovang a;  'Ṭampui mitthi' tawh a ni mai.

'Bat tam hi changkanna' tih darthlalang hmanga inhmuhfiah tum tlatte tan hian hmán kum lawkah leibâ ngah leh sum renchem thiam loh vanga khawvel hnam fing hmasa leh ropui, ram ngelnghet leh kumhlun ni reng ṭhin Greece ram ropui tlusawp nasa tak pawh kan hma-ah inenfiahna darthlalang atan hùnsak kan ni. Sum dehchhuah, lakluh leh hmanral inmil lo lutuk leh inrenchem thiam loh vangin heng lai thleng thlenga kan lo ṭan ve ṭhin em em football club ropui -  Leeds United (England), Parma (Italy), Rangers (Scotland) te pêt thlaka an awm lai pawh hmuh theihin kan hmaah chhawpchhuah an lo ni tawh bawk.

Covid-19 tehkhawng :
Covid-19 hmangin Mizo Kristiante thinlung bûk a ni a, a tehkhawng pawh hmuh theiha laihlansak kan ni leh ta! Kan rinna lungphum kar phawngin, kan sahuai thingvawn thisen thuthlung dáwt kangchat vek thei khawpin he Zoram Kristian tam tak zingah hian he Covid-19 hri hi huaisar takin a vawk lal lèn a;  a va rapthlak tak em! 

Vai dawrkai kan hmelhriat pakhatin, "Keimahni Vai Hindu te pawhin tih duh loh hi nangmahni Mizo Kristiante'n in ti duh hi a mak ka ti e!" tiin ka bulah a sawi.  Ni, social media lam aṭanga kan lo hmuh, zikhlum ei tlak loh buaraa khung boa kan hralh tam ziate kha!

Hindu Vaiin Silk Cut meizial bâwm khat Rs.60-a min la leitir theih laiin Mizo dawr tam takah Rs.150-200 in kan hralh;  bûr khat Rs.190 in ka lei ve nghe nghe. A lakna to thar tak thut vang ni lova, lei tur a vàn dawn rih vanga thil man keimahni thua kan sàn uchuak kha a va tam em! Hmaituamna aṭanga kuhva-khawr chenin maw le.  VLTF-in khawtlanga zawrh leh turin chawhmeh leh chengkawlte kan chah thleng a; mahse, kan anṭam leh maiante kha a tui thar thut nge, kan chengkawlte khan vitamin an rawn pai ṭha thut? ka hre lo, hri lèn hma aiin a to fai ta vek! Hriléngin min tisawngnawi a, kan chawrche a, kan hmer a te ta thut emaw ni? Thlai hnah tél lah chu si-kháw tak a ni hlawm.

Hei, hrilèn laiin sa rate thar kan chaw ei dawhkanah chhawpsak kan ni leh ta. 'Buk tling dik tak' tih lai hi Mizo Kristiante'n kan khel ber, lem kan harsat si, râlpui phiara kan phiar ngai zuk ni leh bik tlat a maw le! Sa rate thar an siam apiang hian abikin vawksa bûk hian kan Kristianna, rinna hi a uai kâng dâwrh thei zel nia. Bazar-a vawksa sêr, bûk reng reng leh mahni vawk talhte thleng pawh hian "tunlaia mi tihdan vek a nia" tiin 800g velin an Kg vek te hi a mak a ni! Mahni vawk talh tam tak, khawtlang leh kohhran hruaitu ni pha chinte pawhin he 'mi tihdan' hi hlawkpuina atan an hnar ngai miah lote hi a mak hlei hlei!

Ka pa hi entawn atan ka rawn ser e! Kum 30 dawn chu vawk hi 2/3 eng lai pawhin kan vulh ve reng ṭhin a, 5 chuang kan vulh chang pawh a awm; kan sêr/tiral tam thawkhat ve tawh.  Vawk kan talh/sêr apiangin ka pa hian, "Kristian bûk a ni tur a ni," a ti hmiah zel a; keini a enkawl hah nasa zawk leh a sâttute hian kan zâwm lo ngam lo reng reng. Tun lockdown lai pawh khan pakhat chu kan talh a, miin Rs. 25,000 chuanga lei min dil ngawih ngawihah Rs.20,000 chuang awrh kan sât chhuak.  Ni e, a sumfai ang zâwngin kan hloh nual; mahse, zahawmna leh dikna kan sât chhuak tel a, kan hlêp hi sumfai aiin a hlu a, thinlung chhungril berah kan lungawiin kan hlim veng veng asin. Ni, 'tunlai dan, mite tihdan' kan inbuan hnehtir zel vang hi a lawm 'Mizo châr-tîn, Kristian cubic lung' tia nuihzat leh deusawh kan lo nih tak! 

Hriléng kar a ni emaw ni lo emaw, kan hringnunah hian bûkna chi hrang hrang hmanga teh leh fiah kan ni ṭhin. Sum leh pai, hlawkna uma 'mi tihdan' hmanga inbûk tlin chawp tum, thiam inchantir ai chuan dikna i tungding ngam ang u. Heng zinga lehluan ngam leh Baal hmaa ṭhingṭhi ngai lote hian a lawm zahawmna leh hringnun hlutna kan tih hi a tak takin an lo tem a, hlimna dik tak leh lungawina tluantling thuruk chu mite hriat loh pawhin a pârzû an tlàn veng veng zawk ṭhin a lo ni. Zu ûm khat vanga piantharna dâksantu leh Gram 200/1 vanga rinna sêr botute hi 'Zâwng fianphel' leh 'Tho thil ang' belhbawm an ni. 

Covid-19 Ze-mawi-par :
He hri, huaisar leh runthlak takin duh tâwka min lèn khum, min luhkhung, min kharkhip a, min chhungkhung lai; kan mangan, thlabar leh ṭah lai hian a chhia leh thang mawi lo hlirin min hnehban bik lova. Kan Zotlang ramnuam hi min chîl phûl zawhsak vek thei bik lo.  Kumkhaw sawi tling lâwmna rohlu kan chharchhuak nual a,  kan nihhlawhin a va ropui tak em! Ṭahna mittui chauh luang lovin lawmna mittui pawh kan sêng tam a ni.

Mahni lû zuar tak meuha kan driver-te inhlanna huaisente khan thla a va timuang tak em! Mimal, kohhran, tlawmngai pawlte'n mi harsate tana an luangchhuak lui tuite khan a dáwttu dangrote min fah hnehin; kha lui tui kha a va thianghlim fîm tak em! Khua leh khua, veng leh vengte chawhmeh leh eitur hmanga kan inlâwm thawm rite kha a va thangmawi chiang tak; zai ri mawi tak aia mawiin beng leh thinlung a fan ril zawk asin! Râlṭitna hmun hlauhawm lai ber, Covid-19 hrikaite enkawl tura kan ṭhalaite zinga hlawh leh chawimawi beisei miah lo, mahni nun thàp ngam lo penchhuak (volunteer) kan neite khan he Mizo hnam hi a chawimawiin; ṭhian chhan thih ngam hnam, tlâwm ve lo Lalnu Ropuiliani fanute leh Pasaltha Neuva thlahte kan nihzia a va nemnghet chiang tak ! 

Mi ram leh hnam dangte chu a sâng a sâng, a sîng a sîng, a nuai(h) têl hial an invuiliam a; keini chipui leh chenpuite boral erawh kut châng kan thiat thei awrh chauh a nia.  Khawvel thiamna sâng ber leh hmanraw changkang, ralthuam ṭha ber leh Covid-19 hri leh a aia hlauhawm zawk pawhin a ngam loh 'Zonunmawi' leh 'Tlawmngaihna' neitu Mizo kan ni tlat; kan Mizo dik tak thinlung hmel hi a lo va ṭha chiangkuang ngawih ngawih tak em!

Kan anpui leh tiatpui Japan-hote pawhin Atom Bomb mangchhia kha mangṭha taka ṭhangharhchhuahpuiin, hneh hnu kha hnehtu ropuiah an dingchhuak! Hriléng vanga kan kum hman mek hi 'kumchhia'-a chhiar lovin zirlai thar kan zirchhuahna kum tharah chan ila; kan zirlai nî hi Zirtawp ni lovin Thawhṭan lo ni zel zawk se.  Kan Pathian hian min kalsan si lo, abika a vèn leh a hualhim kan nihzia ziakna zirlaibu min pein;  Amah leh keimahni kan hmuh fiahna tur darthlalang min hùnsak a lo ni si, Lalpa kan lawm e.