SUMDAWNNA HMANGA INCHIMRALNA
Kawngpui an in aṭanga thawm lo chhuak a ni a, nupa inhau thawm a ni. Pathian ram pek chungchanga inhau an ni. An sum lakluhna hnar ber, an dawr luah lai hnam dang sumdawng in man to zawka an luahlan tak avangin an tihtawp a ngai a, a hma anga Pathian rama pek tur pawisa an nei tawh lo va. Pathian ram pek dan mai piah lamah, an dawr enkawltu, an fate thalai pahnih hmakhua a buai bawk a ni. Nu ber chuan an dawr luahlantute hnuaia thawh zuitir mai a duh lain, pa ber erawh chuan tlawmah la thung. Sikul chhe chhuak an nih avangin Sawrkar hna erawh an tan chuan beisei bo a ni. An chhungkaw hma lam hun zel tur eng tak ni maw?
Ngaizel aṭanga Zemabawk inkar kawngpui an, sumdawnna atana hmun lunlai (commercial area) tha zawng zawngah dawr ruak luah mai tur a awm lo va, dawr luah tur awm te chu a ruak pawh nise sum tamtak senga khar chhawn ngai vek a lo ni. Chumi piah lamah sum tam tak (security deposit advance) pek lawk a lo la ngai hlawm zui a. Dawr luah man lah a to uchuak em em mai bawk. Sum lu nei lo tan chuan sumdawn bul tan hi thil harsa tak a ni ta. Loan hmanga bul tan tur tan pawh risk lak huai ngai tak a ni. Chutih laiin, Mizo thalai te tana bul tanna tur a harsa kan tih hi vai mi hausa tan erawh a awlsam hle thung. In leh dawr luah tur nei ten sum an um a, sawrkar lahin dawr/ inluah man kalphung felfai bitukna dan a siam duh hauh si lo a. Mizo rethei zawkte luahlanin vai sumdawngte chuan zung an kaih nghet tial tial mek a ni. Kan thenawm state te chuan ‘The Model Tenancy Act’ kalpuiin rei tak ata hma an lo la tawh a, thangtharte tan kawng an lo sah sak dim diam tawh a ni. Heng harsatna hi in luah tur neitu leh sawrkarin chungnung bera Zofate leh Zoram a dah loh vang a ni.
Enge hnamdang lo pung hluai tur hi kan hlauh chhan tur? Lo lut hum hum sela, ei zawng ho dial dial ila, a tha mai lawm ni? Vai dawr pung thur thurin, Mistiri tam tial tial sela, Aizawl eichawp Wholesale dawr lian zawng zawng vai dawr a ni ang hian dawr lian neitute hi vai vek ni sela, thil man pawh a tlawm zawk zel thei ang a, a tha mai lawm ni? Hei hi mi tam tak ngaihdan a ni.
Chu chu lo thleng ta se, kan kawtthkerah te vai pain Mizo tlangval a la vel ang a, kan thalaiten hnamdang thalai kan tualchar ah ngam loh hun an nei ang. Kan nulaten hnam dang hausa zawk an nei tam tual tual ang a, kan zirna ina ti tha pawl te chu hnamdang an ni vek tawh ang a, kan rorel khawlte kuaivirtu chu hnamdang an ni ang a, an rorel chu Mizote tana tha tur ni lovin hnamdangte vulhna tur a ni tawh ang. Hnamdang biak in a pung zel ang a, Mosque a ding tam tawlh tawlh ang, Mandir ah kan hmeichhiaten an fate an kai lut diah diah tawh ang. Chutih hunah chuan biak ina lawi kan tlem tawh ang a, kan thawhlawm a kiam ang a, kan zai pawh a nung lo lehzual mai thei. Chu chu inchimralna chu a ni!!!
‘Inchimralna’ kan tih hian ram leh hnam mang leh bo pil ta hmak hi kan kawhtir fo thin a, hei hi chu a hmawrbawkna zawk chauh ni berin a lang. Miin a ram leilung chungah te, sawrkar inrelbawlna leh rorelna kawngahte, sakhuana leh hnam kalphung leh ziarang, nungchangah ah te an tihphung an hloh a, an ram chunga thuneihna am hloh hret hret hian chimralna bul chu a intan der tawh a, hei hi kan tun dinhmuna kan tawh mek pawh a ni.
Sawrkar sukthlek kaihruai thei lian tak tak pathum kan nei a. Chungte chu NGO, kohhran leh sumdawng hausa te an ni. Mizo hausa kan neihte hun a liam mek a, tunah chuan Mizorama hausa kan neih te chu hnamdang an ni ta fur mai. Mizo leh Mizo intanpui tawn kan uar loh avangin Sawrkar department a supplier lian te chu hnamdang an ni deuh vek tawh a, contractor hausa, hna lian chin thawk theite pawh hnamdang an ni deuh vek tawh. Heng hnamdang hausa te hian kan Assembly House ah hian kan sum leh pai hmangin, kan Mizo puite kaltlangin ro an rel chho mek a. Kuhva rah tawlh leh Kamrula pawh kan ngam thei tak tak tawh lo a ni. Kan sorkar thuneitue an harh loha, NGO leh kohhran hi an harh loha, Mizo Supplier leh Contractor ten ngawih an chuh char char a nih chuan, hmabak thim takin min hmuak ngei ang.
Tunah hian dan hmanga kan inhungbikna pawh nekchep chhoh a ni zel a. GlobalizedWorld ah chuan a tura ngaih a ni. Sumdawnna hmanga eizawng turte himna tura saidai theusakna, The ‘Mizoram Trading regulation Act 1991’ te, ‘The Mizoram Trading by Non-Tribal (regulation) Act 1974’ te chu a nih tur ang ni thei tawh lovin, tharthawh leh harsa a ni tawh. Ni 14 September, 2012-a Pu Lalrinliana Sailo, Minister, Trade and Commerce, Chairman-na hnuaiah ‘Expert Committee on Mizoram Trading Regulation’ chuan, “Mizoram chhunga sumdawnna tan duhte mamawh thin, Temporary Trade License chu pe thei turin hmalak ni se,” tiin an rel a. GST hmanga Central-in min khaikhawm hnuah phei chuan India ram khua leh tui nihna nei tawh phawt chuan an duh duhna hmunah dawr a rawn hawng ta pawp pawp mai a nih hi. ILP leh GST online a pek theih a ni tawh a, engkim hnamdang tan a awlsam tawh hle a ni. Heng zawng zawngah hian Mizote kan chep chhoh dan hi bengsika kan ngaihtuah a hun tak meuh meuh tawh a ni. Dan hmanga kan dinhmunte phehthlak a nih chhoh tak zelah chuan, hnamdang ten kan rama equal right nei ang thawthanga zalenna an neih tak chungchang hi eng tin nge hma kan lak ve ang? Mithiam leh thil hria te in ngawi mai mai dawn em ni?
Mi tuin emaw, “Ram rorelna tha leh rintlak a awm hma chu hlauh tur hlauh nachang hriat hi survival strategy pakhat a ni reng ang,” tia a lo sawi angin, kan dinhmun hrechiang chungin inhawng ila a tha awm e. I ram leh hnam a boral chuan I chhungkaw din leh i sakhuana pawh a ding rei tawp lovang. Kohhran ramri dah thain, kohhran tinin kan thangtharte eizawnna hmakhua kan ngaihsak a ngai ta e. Eizawnna kan ngaihthah hian Pathian ram pawh a phai thei khawp ang. Political party a kan pawl chu eng pawh ni se, Mizoram humhim turin ngaihtuahna I seng ngun lehzual teh ang u. NGO, ram leh hnam chhan nana thawk chhuak thinte kha, sumdawnna hmanga inchimral theihna kawng, economic assimilation hi zir chiangin, mumal takin I lo bei let the ang u. Mizote hi kan tihtawh lamah chuan inthurual thei tak kan nih thin kha. Zoram hmakhua hi keimahni ah theuh chungnungber ah i dah thar leh ang u khai.
I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.
- ZR Thahmingliana