Written by
- Rev. PC Nghàklianmâwia
AYODHYA-AH RAM TEMPUL LUNGPHUM PHÛM A NI TA Hindu-te suangtuahna a thleng dik ta!
Nimin (Aug ni 5) khan Hindu-ten tlumtea thlir taka an thlir Ayodhya hmuna an Pathian Ram-a tempul sak hna bul ṭanna lungphum chu Prime Minister Modi-an a phûm ta. He hun hmang tur hian PM Modi-a bakah VIP mi 50 an kal tel a, chung zingah chuan Uttar Pradesh Chief Minister Yogi Adityanath-a leh Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) hotupa (chief) Mohan Bhagwat-a pawh an tel. BJP party veteran LK Advani-a pawhin video conferencing hmangin he hun hi a telpui ve bawk. Anni nen hian sawmbik tak tak mi pawimawh 175 an pungkhawm a, an lungphum phûmlai entu tur mi 135 chiah an awm leh bawk. A chhûngah camera leh phone ken luh phal a ni lo. Hripui lên lai nilo se chuan a maka maka tam an pungkhawm leh ngei awm e.
Lungphum phûmtu tur PM Modi-a chu nimin khan he hmun hi thlengin, a thlen veleh Shree Ram Janmabhoomi-ah kalin hetah hian 'Bhagwan Shree Ramlala Virakman' pathian chibai bûkna thilhlan a hlân a, hemi zawh hian tempul lungphum phumna hunserh chu hman zui nghal a ni. PM Modi-an he tempul sak nana lung a phum hi itta (brick) pianhmanga siam silver hlang, kg 40-a rit a ni hem mai! Hemi zawh hian Parijaat thing an tih mai chu a phun bawk. Parijaat thing hi hindu te chuan pathian thing (divine tree) ah an ngai.
He lungphum phûmna hun pawimawh tak hmang tur hian Ayodhya chu nasa takin a inbuatsaih a, Ayodhya chauh ni lovin India rama hindute tán chuan he hun hi hun pawimawh leh chhinchhiah tlak bik a ni ngei ang le. Nimin piah (Aug ni 4) khàn he Ram tempul sak dàn tur leh a pianhmang tur design video chu tlangzarh a ni bawk.
Pathian thu kan zir ve ṭantirh lai khan Religion subject-ah Ayodhya chungchang hi kan zir ve nasa ṭhin a, a ngaihnawmin mimal tak pawhin ka tuipui a. Hindu leh Muslim ho inkâra buaina reh thei lo, kum zabi 16-na vel aṭanga inṭan tawh, chatuan daih tur an tih mai kha a ni a, thisen tam tak he hmunah hian a luang tawh a. Hindu hoten an pathian Ram-a pianna hmun nia an ngaih a ni a, mahse he hmunah hian Muslim ho Biak In (Mosque) a ding luah mai si a, chu hmun inchuh chuan hmasang thlahtute aṭangin an lo inepin vawi duailo an lo intual vuak tawh thin kha a ni a. Kum 1992, December ni 6 khan helai hmun inchuha hindu leh muslim intihbuainaah mi 2000 laiin nunna an lo chân tawh nghe nghe a ni.
Politician tam takin politics khelh nan an hmang a, mahse an tum angin thil a kal mai thei bik lo. Vajpayee-a pawh khan an sawi dan chuan a campaign auhla atân he Ayodhya-hi a hmang a, thlan tlin a nih chuan he hmunah hian Ram tempul sak a tiam a, RSS hovin an pui bawk a. An han thlang tling a, Ram tempul sa tura an han nawr leh khàn a rin aiin thil a lo awlsam bik si lova, 'tuboh leh dolung inkâra awm ang ka ni e' a ti e an ti.
BJP sawrkar a lo ding a, an target pakhat chu he hmun chinfel hi a ni. RSS-te mit timimtu leh he hmun an neih theihna tura sum leh pai thahrui leh thisen an lo sen fo tawhna hi a tâwpah chuan BJP sawrkar hmangin chhânin an awm ta.
Kan hriat angin BJP sawrkar chuan helai buaina hi nikum November thla khan chingfelin Supreme Court chuan Hindu Pathian Ram tempul sak phalna a pe ta a, Muslim unaute rilru thawidam nan ram zau tak a pe bawk a nih kha. He Ram tempul sak dan tur design-tu Architect Chandrakant Sompura hi thlahtute aṭanga architech chhungkuaa seilian, tempul design ṭhin chhungkua an ni a. He Ram tempul design pawh hi kum 30 kal daih tawha an design tir tawh a ni a, a pa Pradhashankar Sompura pawh hi tempul design ṭhin architect lâr tak a ni. Tempul hmingthang tak Somnath Temple hi a design a ni nghe nghe.
He Ram tempul hi kum thum chhûng sak tura ruahman a ni. A sakna tur sum pawh an haihchham loh hmel hle, thawhlawm thawh châk tak tak an tam hle ni tur a ni, Maharashtra sawrkarna chelhtu Shiv Sena party pawhin Chief Minister Uddhav Thackeray-a kum 60 piancham (birthday) pualin he tempul sak nan hian cheng vaibelchhe khat (1 crore) a thawh der tawh!
India ram politics phênah hian sakhuanain nghet takin zung a kaih ti ila kan sawi sual tam awm lo ve. BJP party phêna nghet taka inphum chu Hindu sakhua (hinduism) a ni. Hindu sakhaw ruhzual pâwl RSS te auhla chu India ram hi 'Sakhaw pakhat, hnam pakhat, ram pakhat' a siam a ni. Chumi tur chuan hma an la ngar ngar a, he Ram tempul an sa ṭan thei tur hi chumi atàna rahbi pawimawh tak a ni ngei ang.
Sakhaw dang ngaih theih lohna leh hmuh mawhna pawh vawi duailo a thleng ṭhin tih kan hria a. Keini Kristiante pawh India ram mihring zàta chhûtin uihum zat lek ni mah ila, an mit kan timim pha a ni chêk a niang chu, India ramah hian Kristiante tawrhna hi langsar tak takin kan hre ta fo mai.
Anni chu sakhaw upa leh hlun an ni a, chuvangin hmathlir pawh an nei thui hle. Ayodhya hmuna Ram tempul sa tur hian kum 20-30 mai an bei lo, kum 100 chuang fe an bei a, an beidawng lo! An chhelin an fei êm êm a, an dawhtheiin an nghâk peih hle. An beidawng lo mai ni lovin an sakhua humhim tur hian thisen tam tak an hlàn tawh a ni.
Ayodhya hmuna Ram tempul sak a nih theihna tur ringawt hian hindu mi engzatin nge an nunna thâp ngam kan hre lo. Mizote pawh Pathianin min au kan ti a, India ram tihen tumin Chanchin Ṭha beihpui kan thlâk mek a ni. He hindu unaute harhtharna hian kan rawngbawlnaah inpêkna leh tumruhna thar min siam se a duhawm hle. Rev Zairema'n Gospel Centenary kan lawm ṭuma a sawi kha i hre thar leh teh ang:
"India ram, mi maktaduai tam tak hnena Chanchin Ṭha hril tur chuan kan tuar a ngai dawn tih kan hriat lâwk a ṭha. Bangla nuam taka zuk awm a, duh duhnaa kal theihna tur motor-te kawla, ei leh bâr tur hnianghnar taka nei chunga rawngbawl kan rilruk a nih chuan kan hlawhlting nêp viau thei; bâwl loh ai phei chuan a ṭha mahna.
India rama rawngbawl tur hian India mi thianghlimte tih ṭhin dàn hi zui ngam ila, kan hlawhchham ka ring thei lo. Silhfen tur pawh nei lo vin, kutdawh bur an khai a, mi pek ang ang an ei a, thingbuk hnuaiah te an mu mai mai a, an kalna apiangah mi an zirtir ṭhin. Hetianga ti ve ngam hi kan awm lo zawng a ni, keini Kohhran mite pawh hian kan mi tirhte chu chutianga an tih ve kan phal meuh lo.
Kan pi pute chu Silchar phaiah an zu kal a, mi lu tam tak an la; eng zât nge an thah kan hre lo. An zinga rawngbawl tur hian Mizote hian lu pakhat pawh kan la hloh lo a ni lawm ni? An lû kan lâk zat zu inphum ila, kan rawngbawlna chuan rah a nei ngei ang" tiin.
He hindu unaute phûrtharna hian nghawng eng eng emaw a nei ngei turah ngai ila, chutiang bawkin hindu unaute harhtharna leh hlawhtlinna hian keini pawhin kan rawngbawlnaah hian nasa zawk leh thûk zawka kan luh theihna tura min nawr kaltu ni teh se. Khawvela sakhaw upa ber ber pianna leh kuiṭhiahna India ram hi 'sakhaw kuiṭhiahna hmun' (land of religions) an ti ṭhin.
Hindute leh RSS ten India ram hi Hindu lalrama siam tumin chak takin hma an la mêk a, keini kristiante pawhin India ram hi kan Lalpa leh Krista lalna rama siam tumin theihtawp chhuahin kua kan hreuh ve mêk bawk a. Hindu ten hindu sakhaw lalrama siam tumin bei mahse keini chuan India ram chauh ni lovin khawvel pumpui hi Isua Krista lalna rama siam kan tum a ni, kan tum hi a in pui hleih em!
Sawrkar tha chakna leh pawisa thiltihtheihna hmangin emaw, lei lam hmanraw chak leh lian ber ber hmang mahse keini chuan 'Chanchin Ṭha thiltihtheihna' hmangin he India hi kan la hneh dawn a ni tiin Hindu unaute phûr taka an intuaithar mêkna kârah hian ṭan i lo khawh ve ang aw.