Written by
- B. LALRINHLUA
ARMED VENG

Piang leh thi chungchang TAP (KA PU TITI) Hnam Thawnthu


Ka pu lehkhabute chu ka chhiar a. Vawi thum ṭheuh ka chhiar chhuak. Ka la bo map map hle. Zawhna tam tak ka nei a, ka puin a hria ang.

Zirtawpni a ni a, zanriah kan ei kham a, ka pu in ka pan ta a. Kawngka ka kik hma hauhin, “Mamte, lo lut rawh, lo lut rawh,” tiin kawngkhar a rawn hawng a.

“Ka pu!”

“Aw… thawm ka hria a. Koh ngai lohvin i lo kal ngei dawn tih ka hria alawm,” tih pah chuan a nui suk a, “Hmelma chanchin ka hrilh dawn che.”

“Ka pu, zawhna tam tak ka nei asin.”

“Mamte, vawi sawm i chhiar hunah i hrethiam mai ang. Sawi tur dang ka nei ka tih kha. Kum 25 liam ta khan mi fing, ât so bulh chang nei khan min ko a. ‘He hnam mi, mahni intihlum kan tam tawhzia hi i hria em? I chhutna hmanrua hmangin han chhut teh’ min ti a. Ka awih chiah loh thu ka hrilh a; he thil hi ka lo ngaihtuah ngai reng reng lo. A pisa-a a khawl chu ka’n ṭhut chilh a, ka han chhut ta a, a sawi dik chiah! Chu thil chu ka vei ta hle mai a, kum thum hnuah he ram lehkhabu pawimawh tak pakhatah kan zep tel ta a ni.

Kha’ng kum chhoah khan mahni intihlum hi he hnam zingah hian an lo awm ṭeuh tawh a. He ram mi zawng zawng zat aṭanga chhutin, mi nuai khat zelah a kum tela mahni intihlum kha mi 88 (2011 AD), mi 65 (2018 AD), mi 60 (2019 AD), mi 99 (2020 AD), mi 65 (2021 AD) an ni chho zut mai a. Mipa kan chungnung larh lehnghal. Chhungte thih chhan dik tak sawi duh lo; thil dang daih an puhsakte nen phei chuan a kum telin 100 kan pel chho zak zak asin. Hnam tlem te tawn atan chuan a rapthlak tham lutuk! A chhan i hria em?”

Ka rin loh lam daih a sawi avang chuan, ka hrilhhai angreng viau mai a. Sawi mai tur ka hre lo. Kan tap mei lum ai lai puak ri pep pep leh ka pu thingpui chhuan ri cherh cherh bak thawm a awm lo.

“Ka pu, ruihhlo leh

ruih theih thil a nih ka ring."

“Mamte, min runtu kha a runthlak asin! Mahni duhthlannaa thil ṭha lo khawih ching kan awm rualin, kan chhuan tichhetu ber kha he hnam mi bawk, ram dang aṭanga rawn kal an ni. Kum 43 liam ta khan he hnam peng hrang hrang chanchin hi ka chhiar a, ka tuipui hlum lo chauh a ni; insuihkhawm chungchang kha. Mahse maw, hun a liam a, he hnam peng hrang hrang zinga mite hian he ramah hian ruihhlo tawlh luh, ruih theih thil zawrh an hreh ta reng reng lo mai a. Ruih tur tualleng a lo tam takah chuan, sual duh hauh lote pawh barh luih tulh luih ang maiin kan thle ta buk buk mai a; a rapthlak asin! He ram chhungah hian he hnam hi an inti neitu phian mai lehnghal a. Lemchanna mai a ni.

Kil tin kil tangah an inzep a, an zavai chuan an hlauhawm vek lo. An zingah Pathian ṭih mi, he hnam leh ram hmangaih, thlahlel ngawih ngawih an awm. Chu’ng mite chu ka hmer tel hauh lo a nia. Anni zinga kawhmawh bawlho khan eng nge min hnutchhiah? He’ng mite hian pawisa an hmuh theihna tur a nih phawt chuan pawisak an nei lo vek! Chuvang chuan a ni, insuihkhawm tih vel hi ka buaipui tak vak loh ni.

He hnam hi a bilhah a thawh loh avangin a tihtur a ti tawk lo. Ram bung khat anga a din tirh ata sum rawn luang lut a zo lo va, dawn ngai loh ṭhial chip zo lovin a hak chiam a, engtik lai mahin a intodelh hleithei ta lo a nih hi. He hnam hruaitu tam tak kha mi ṭha an ni, thil ṭha tam tak an ti. Ka thusawi awmzia i hrethiam em?”

“Ka pu, ka hrethiam.

Ka chiang khawp mai.”

“Mamte, min runtu nghawng pawi tak, he hnam tlemzia hi i hria em? He hnam inthlah pun chak lohzia hi i hria em? Thi an tam asin! He ram mi zat chhiar hmasak ber an neih ṭum khan mihring 82434 (1901 AD) an awm a, 1911 AD-ah mihring 91204; kha kum 10 chhunga mihring punna zat chu 8770 a ni. Ka la hriat theih chin ka’n hrilh zel ang che aw… 1921 AD khan mihring 98406 an awm a; 1911 AD nena khaikhina kum 10 chhunga an punna zat chu 7202 a ni. 1931 AD khan mihring 124404 an awm a; 1921 AD nena khaikhina kum 10 chhunga an punna zat chu 25998 a ni. 1941 AD khan mihring 152786 an awm a; 1931 AD nena khaikhina kum 10 chhunga an punna zat chu 28382 a ni. 1951 AD khan mihring 196202 an awm a; 1941 AD nena khaikhina kum 10 chhunga an punna zat chu 43416 a ni. 1961 AD khan mihring 266063 kan awm a; 1951 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 69861 a ni.

1961 AD khan kum 9 ka tling ve tawh a, min chhiar tel ve tawh tihna a nih chu. Mahse maw Mamte, he’ng inchhiarnaah hian he hnam chauh hi chhiar a ni lo va. Hlawm lian deuha sawi chuan, hnam ṭhang mekte’n he hnam hi an pawlhsawp a, tun thleng hian chu’ng zinga hnam ṭhenkhat chu hnam tihmawh an ni chho ta. Hnam pakhat erawh hi chuan kawng engkimah he hnam hi a ṭawiawm a, a phatsan ngai lo; a nawlpuiin sakhua an nei hrang tih mai chauh a ni.

1971 AD khan mihring 332390 kan awm a; 1961 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 66327 a ni. 1981 AD khan mihring 493757 kan awm a; 1971 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 161367 a ni. 1991 AD khan mihring 689756 kan awm a; 1981 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 195999 a ni. 2001 AD khan mihring 888573 kan awm a; 1991 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 198817 a ni. 2011 AD khan mihring 1097206 kan awm a; 2001 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 208633 a ni.

2020 AD aṭang khan hripuiin he ram hi a rawn nuai a, kan buai ta nuai nuai a; inchhiarna kan nei thei mai lo. Khatih hun lai, 2021 AD khan he ramah hian mihring eng zat vel nge awm tawh ang, tiin, a chhut dan hmangin kan chhut a; 1221000 ni turin kan chhut. 2011 AD nena khaikhina kum 10 chhunga kan punna zat chu 123794 a ni. Inchhiarna fumfe tak kha an nei chho ta zelin ka hria, lehkhabu ka khawn khawm peih ta lo va. 2021 AD hnu lam mihring zat chhiarna chu lo indap tawh mai rawh aw…”
“Ka pu, he’ng zawng zawng hi engtin nge i sawi zung zung theih?”
“Mamte, ho lutuk! Hawi kual rawh.”

Ka’n hawi kual a. Ka pu chawlhna in bang chu a lo inziak rang nasa khawp mai. Number chi hrang hrang, kum hrang hrang, hawrawp lian pui puiin a lo inziak a! Tapah ka lo ṭhu tawm ringawt a; ka khaw hawi a lo tawi lu deuh a ni.

“He ram mihring pun dan hi a fuh em? Ṭhangthar, hna zawng lai i ni a, min han hrilh teh le.”
“Ka pu, ka sawi thiam mai lo… Ih, ih…”
“Mmm, aw le, aw le. Ka mitah en rawh. He ram mihring pun chak dan emaw, pun chak loh dan emaw hre tur chuan zirbing mite zir dan hrang hrang kan fawmkhawm a, number kan remkhawm a, a awmze ruangam kan din a ngai. Khai mah aw… I nu khan fa eng zat nge a hrin che u?”

“Ka pu, pathum.”

“A mawlmang thei ang berin ka’n hrilh ang che. Hmeichhia pakhatin a chhul inhawn ṭhat lai, kum 15-49 a nih chhungin fa eng zat nge a hrin? tih hi a pawimawh ta a ni. 1992-1993 AD khan he ram hmeichhiate’n nau an hrin zat chawh rual kha 2 (2.3) a ni a. 1998-1999 AD-ah 3 (2.9); 2005-2006 AD-ah 3 (2.9); 2015-2016 AD-ah 2 (2.3); 2019-2020 AD-ah 2 (1.9). He’ng hi ka la chhinchhiah a. Banga ka ziah kha han en la. 2.9 aṭanga 2.3, 2.3 aṭanga 1.9. Kan dinhmun kha a ṭha em em lem lo. Hnam tihmawh, chi thlah zung zungte an la inzep lehnghal! He hnam chi thlah dan kha a hranin chhut ni ta se la, kan dinhmun a chhia tih a chiang reng mai. Hripui len laia mut tam khan awmzia a nei tam lo bawk! He ram hi a retheih luat avangin ṭhalaite’n sorkar hna an inchan lo va. Tlan tauhna tur, hnemhnanpui tham thawhna tur a awm si lo. Sorkar hna inchuhin nula tlangvalte an leng upa a. Chuh pha ve lote tan, ram dang anga han thawh lawp lawp tur a vang bawk si. Nupui pasal nei ngam lo an tam a. ‘Kan nih nih kan ni ang; nei pawp ang’ tite’n fa han neih tam ngam ziazang a ni si lo. Mi thiamte’n an sawi dan chuan, he hnam mihring zat hi a him chhoh reng theih nan he hnam hmeichhiate hian kum 15-49 an nih chhungin fa 2 ṭheuh tal an hrin a ngai. Thi leh pem chhuak kan tam loh chuan, he hnam hmeichhia pakhatin fa 2 (2.1) chin chung lam a hrin hi ram mihring zat a dik chhoh zel theih nan a him a; chumi hnuai lam chu hnam ral hret hretna a ni. He dinhmun hi kan tawn vaih zawngin pitar putar, nutling patling kan inpel suau suau ang a. Chhuan thar din tur ṭhalai an vang pharh ang a, hnathawk tur alawi kan awm tawh lo vang; kan ral mai dawn a ni.

“A hnam pum, a hmei a paa ṭan lak a ngai a nih chu. Hnam tlem chu an chim pil ṭhin. Kan Pathian rorel, hrisel lohna leh nupa vanduaina erawh ka sawi phak a awm lo ve. Kan tun dinhmun hi han thlir teh. Ding chhuak leh tur chuan min runtute hnawmhnawk hi then fai a ngai a. Kan ei leh in, kan ni tin khawsakphung kan uluk a ngai. A hnam pum hian, nupa pawh khumlaizawlah thlantui far khawpa kan phusak a ngai; rilru nei rana mut tur.”
Ka thingpui in lai ka phuh ṭhawt a!
“Ka pu, zahmawh i sawi a nia aw…!”

A nui ve hauh lo. A melh ngai a melh run a.

“Mamte, zahmawh ka sawi lo. Hnam hnuk a ni, ka sawi ni. Nang pawh nupui i neih hunah i viak a ṭha hle tur a ni. I zawi nin nen tur a ni lo. Hnam hnuk pakhat i nih kha. He hnam damna leh natna kaikuang chu he ram roreltu, he hnam hruaitu, sorkar chhawr, mipui, nang leh kei hi kan ni. Sorkar chhawr hi an pawimawh ka ti ber. Kha’ng hun zawng zawngah khan ṭang rualin – ‘ram leh hnam tan chauh aw’ ti vek ila chuan he ram roreltu zawng zawng khan kawng dik an zawh deuh vek ka ring. Sorkar chhawr, mi pamham kan tam lutuk a; a ni lo lamah kan penpui a ni. Rawtna tam ber kha keimahni aṭanga chhuak a ni a lawm. Nawrna a nasat chuan chung lam chuan an pawm mai. Chu chu a ni, ka sawi tum chu. Kan thil rawt leh nawr a ropui ṭhin lo va; kan bawh na lo bawk a; roreltu an buai ṭhin a ni. Chung lam leh hnuai lam in-mawng-zawm nana ṭan la nasa ber chu hnuai lam an ni asin!”
“Ka pu, a ni thei dawn em ni?”
“Mamte, teh reng mai! Mupui khan min hmu vek.”
“Ka pu! Mupui a? Chu chu eng nge a awmzia?”
“Nakinah. Ngaihtuah rawh. I ngaihtuahna zawng zawng i sen hunah mupui chu i hria ang.”
Ka bo a ni; ka bo! Ka tho lawk a, banga thil inziak chu ka chhiar kual a. Ka tawp chawt a, “Ka pu, piang, thi, thih chhan. Min hrilhfiah thei em?”
“Ka sawi tum min zawt. Zopa ṭawngkamin, i hriatthiam zung zung theih nan ka’n hrilh leh ang che. Ka sawi tawh leh ka sawi tur zawng zawng hi he ram lehkhabu pawimawhah a chuang vek a. Chik zawka zir chu i kutah innghat rawh se. Eng nge i subject kha?”
“Ka pu, Mizo Literature-ah PhD ka bei mek. BA-ah Economics ka zir ṭhin bawk.”

“Ṭha lutuk! Ka thusawi hi ngaihnawm takin, hmaih nei hauh lovin ziak ang che. Lehkha zir sang lo paw’n an hriatthiam theih turin aw… Thil pakhat, i zirlai hi tawi fel taka i sawifiah theih loh chuan i hre chiang tawk lo tihna. Tin, i thusawi leh ziah reng rengah pehhel vak vak lo la; a ṭul tâwp a nih loh chuan a thu khuh zawnga titi ching suh. Mi hriatthiam theih tura thu sawi mai hi a ṭha.

“He rama mihring piang zat kha lehkhabu pawimawha a lan dan leh khalai bang kila ka ziah ang khan, 2011 AD-ah mi 25425, 2012 AD-ah mi 26042, 2013 AD-ah mi 24584, 2014 AD-ah mi 24516, 2015 AD-ah mi 24786, 2016 AD-ah mi 22497, 2017 AD-ah mi 21431, 2018 AD-ah mi 20984, 2019 AD-ah mi 23808, 2020 AD-ah mi 23320, 2021 AD-ah mi 24314 kan ni. A sing 2 biin kan piang a, a sing 3 bi kan tlin thei lo. Mipa piang hi hmeichhe piang aiin kan la tam zel a; chawhrualin mipa 1000 zelah hmeichhia 976 an piang a ni. Hei hi lo zir chiang la, ka chhinchhiah loh kum tam tak chhunga mi lo zir rawh. Chu chu, he ram hmeichhiate’n fa an hrin tam leh tam loh ka sawi nen khan a inlaichin tlat a ni. Ka sawi hmaih ṭep! Hnam tihmawh, ṭhangduang deuh ka sawite kha an mu mai mai lo va, titiin ni lum an ai mai mai ngai lo; an a hauh lo a nia aw. He hnam ṭhalai, huau huau culture-in a bual at mekte in inhawrkhawm tup tup a, in lam bawk bawk a, in nuih dur dur lai hian kan vela mite hi an inthlahpung a, nasa takin lehkha an zir. Chu chu hnam indona hmanraw hlauhawm ber a ni.
“Thihna! Mipa piang kan tam zawk ṭhin ka ti em kha?”

“Aw ka pu, i sawi kha.”

“A ni maw… Mipa thi kan tam zawk! Bang saw en teh. He ram lehkhabu pawimawha a inziah dan a nih saw. 2011 AD khan mi 5484 (mipa 3449, hmeichhia 2035) an thi. 2012 AD khan mi 6503 (mipa 4135, hmeichhia 2368) an thi. 2013 AD khan mi 6126 (mipa 3919, hmeichhia 2207) an thi. 2014 AD khan mi 6444 (mipa 4061, hmeichhia 2383) an thi. 2015 AD khan mi 6440 (mipa 4115, hmeichhia 2325) an thi. 2016 AD khan mi 6422 (mipa 4064, hmeichhia 2358) an thi. 2017 AD khan mi 6191 (mipa 4020, hmeichhia 2171) an thi. 2018 AD khan mi 5525 (mipa 3502, hmeichhia 2023) an thi. 2019 AD khan mi 6606 (mipa 4052, hmeichhia 2554) an thi. 2020 AD khan mi 6703 (mipa 4266, hmeichhia 2437) an thi. 2021 AD khan mi 8101 (mipa 5156, hmeichhia 2945) an thi. He ram bunga nau piang, kum khat hnuai lam thi zatah khan kan dinhmun a ṭha ṭhin a. 2018 AD khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausen 5 chauh thi ang kan ni a; Nagaland kan tluk lo. 2019 AD khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausen 3 chauh thi ang kan ni a; Nagaland nen kan dinhmun a inang. 2020 AD khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausen 3 chauh thi ang kan ni; ram bung ṭhen dang zawng zawng aiin kan dinhmun a ṭha zawk. He ram mihring zawng zawng zat aṭanga chhutin mi 1000 zela thi zat pawh kan tam lo; 2020 AD khan mi 4 (4.2) kan ni a; dinhmun ṭha pawl tak kan ni. Mahse, lo nui hmanhmawh lo la. Ka la sawi dawn chauh! Hei hi chu he ram pumpui zirtute’n khua leh veng tam vak lo an zir chianna aṭanga chawh chhuah a ni a; an zir chianna mihring zat pawh a tam lo. Thu lungchhiatthlak zawk ka hrilh che a ngai. He ram economics zir chianna inpuiah khan an lo chhut ṭhin a. Khua leh veng zawng zawnga chhinchhiahna aṭangin a ni, an chhut ni. An chhut dan chuan maw, 2020 AD khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausen 16 (16.47) lai an thi a; 2021 AD khan nausen 18 (18.26) an thi. He ram mihring zawng zawng zat aṭanga chhutin mi 1000 zela thi zat kha 2020 AD khan mi 5 (4.97) kan ni a; 2021 AD khan mi 6 (5.87) kan ni. Kan dinhmun dik tak kha a ṭha hauh lo. He’ng hi pian leh thih thu-ah tehfung pawimawh lutuk an ni a; ṭan kan lak a ngai. Kum tam tak chhunga kan dinhmun lo zir chiang la; ram bung ṭhen dangte dinhmun nen khaikhin teh. I khawlah va remkhawm la, kan hma lam hun a lang ruak ang. Kan la bih chet chet dawn nia.

“Mipa pian tam hi mipa thih tamin a zui zat zat si chuan, thil manganthlak tak a ni. A hmei a paa kan thih dan hi zir tham a awm a. Mipa hian thu kan awih lo zawk tihna a ni maithei. Mipa tam tak thi zingah hian he hnam mi hi eng zat nge tel ang? An tam khawp ang le. Kan thih chhan tam ber lah chaw kawng leh a kaihhnawih natna – lei leh ka chhung, ṭhalbe, hrawk, khabe kual, pum, ril, thin, ril bawh, zunthlum a ni tlangpui. Covid-19 rawn len kum – 2020 AD khan kan awm awl a, kan ei ṭawk a, kan mu tam a; kan thatchhia a. Lung natna, BP sang, stroke kha thih chhan tam ber a ni. Chu’ng chu chhut rawh. Chhan awm lovin he ramah hian engmah a thleng lo!

“Chawhruala kan dam rei zawng hi mi thiamte’n an chhut a. An zir chhuah chu hei hi a ni – 2011-2015 AD khan mipa dam rei chhung hi chawh rualin kum 71 (70.51) a ni a; 2016-2020 AD khan kum 71 (71.31); kum 2021-2025 AD khan kum 72 (72.11); 2026-2030 AD khan kum 73 (72.91); 2031-2035 AD khan kum 73 (73.41) a ni. 2011-2015 AD khan hmeichhe dam rei chhung hi chawh rualin kum 74 (73.88) a ni a; 2016-2020 AD khan kum 75 (74.88); kum 2021-2025 AD khan kum 76 (75.88); 2026-2030 AD khan kum 77 (76.68); 2031-2035 AD khan kum 77 (77.48) a ni. Hmeichhia an dam rei zawk. He hnam mipa hi a kum telin kan nep tawlh tawlh niin a lang. Nep ve hauh suh aw, Mamte!
“Kan Bible Sam ziakah a inziah hi –
Kan dam chhung kumte chu
kum sawmsarih a ni a,
Chakna avangin
kum sawmriat pawh a ni thei e;

Kan khawloh tehlul nen, kan la vannei viau zawk e. Mahse maw Mamte, kan kum sawite kha chawhrual a nih theihnghilh suh; chawhrual kum i dam thleng kher lo maithei a nia. Ni tin fimkhur rawh! Hmanah, Kaphleia’n heti hian a ziak a, ‘Kan dam rei leh rei lohte hi kum te, thlate hian a hril lo ve, kan thu leh kan thiltihin a hril ber zawk a ni. Mi kum tam tak nung mah se, ṭhenawm khawveng tan, a ram tan leh khawvel tan thil ṭha a tih si loh va, thufing a sawi si loh chuan tu’ nge a dam hria ang? A thih veleh mite’n an theihnghilh nghal ang. Mi fing leh mahni ram tana thil ṭha titute erawh chu khawvelah hian nung rei lo mah se, an thih hnu pawhin an nung reng ang, chu chu a ni dam rei chu’. Hei pawh hi vawng reng ang che aw…

“Mamte, zanlai a pel dawn. Haw la, ka sawi tawh ang khan i khawlah khan ka thil sawi hi han remkhawm la; kawng hrang hrangin va ching kual teh. Kan harh thar thut a nih loh chuan, i thil rem khawm chuan kan hma lam dinhmun tur thui tak a sawifiah dawn a ni. Kumin hi 2040 AD a ni a. Kan harh thar a nih ngat chuan, kum 7 chhungin hmasawnna hmel kan hmu thei ang. 2047 AD thlir ang aw… Kei chu ka dam thleng tawh lo maithei. Nang zawng, rei tak dam la; chumi tur chuan he hnam hi chhan rawh! Mang ṭha le.”
“Mang ṭha.”

(He thu hi a ziaktu lehkhabu buatsaih mek, “Hnam Thawnthu – TAP (KA PU TITI)” lehkhabu aṭanga lak chhuah a ni a. A ziaktu hian Director, Economics & Statistics-cum-Additional Chief Registrar of Births & Deaths, Mizoram mawhphurhna a chelh mek a ni)

- B. LALRINHLUA, ARMED VENG