Written by
- R.Vanramchhuanga
COVID-19 KA HLAU-2
June 24,2020 khan Vanglaini-ah hian ‘Covid-19 ka hlau’ tih ka ziak a, tunah pawh hian ka la hlau reng a, dik tak chuan a hma ai daihin ka hlau tawh zawk a ni. Eng vangin nge kan hlauh ang? Covid 19 avanga thi hi ni tin an pung tual tual a; khawvel pumah mi nuai 180 chuangin an kai tawh a, nuai sarih deuhthaw an thi tawh.
India ramah hian mi nuai 18 chuangin an vei a, ni khat, darkar 24 chhungin mi sing nga chuang kai thar an awm ṭhin a, mi 38,500 an thi tawh bawk a ni. Uttar Pradesh sawrkar-a Cabinet Minister Smt. Kamal Rani Varun, kum 62 a upa pawh Covid-19 hripui avangin August 2, 2020 chawhma dar 9:30-ah Sanjay Gandhi Postgraduate Institute of Medical Science-ah a thi.
Union Home Minister Shri Amit Shah pawh 2-8-20 hian a kai tih an hre chhuak a, Hospital-ah a lut nghal bawk. Shri BS Yediyurappa, Karnatakka Chief Minister leh a fanu pawh an positive thar. Nagaland MLA pawhin a kai a, an Chief Minister Residential Complex pawh positive an awm avangin total lockdown a ni.
Covid-19 vanga thi kan la awm lo hlauh hi kan Pathian zahngaihna vang liau liau a ni. Eng chen nge he hripui hian min chen chilh ang a, eng zatin nge thihpui dawn tih chu chhan theih loh zawhna, mi tin rilrua riak tlat si a ni.
02. Hun kal tawh lama khawvel chanchin kan chhui kir chuan, tun ang tho hian khawvel pum huapa hripui leng chanchin sawi tur a awm fo mai, a thleng fo lo va, mahse kum sawm eng emaw zat emaw, kum za aia tam danah pawh a ni thei, hetiang hripui hi a lo leng ṭhin. Hei hi Pathian remruatah hian a tel ve tho niin a lang.
Khawvela mihring chengte hi nupui pasal kan innei a, fa kan hringa kan pung zel. Kan ram, kan khawvel hausakna hian mihring lo pung zel hi a chawm zawh loh hun a thleng dawn. Pathianin mihring a siam laiin inthlah pung zel turin mal a sawm tlat si (Gen. 1.28; 9.1). Chuvangin, mihring tam lutuk tur venna atan mihring maktaduai tel teh meuh thihna turin hripui hi Pathian hmanrua a ni ang tiin sawi ila, a dik ve thei tho awm e.
Indopui pakhatna tawp lam kum 1918 - 1920 chhunga Spanish Flu hripui leng avang khan khawvel mihring maktaduai 500 lai thi niin an sawi.
03. Khawvel hmun dang leh India ram state dang dinhmun ṭha lo tak tak sawi tur tam mah se, chu lam sawi chuan kan hlauhna min thlamuan lo va. Kan ram, kan state te tak tea mihring nuai sawm chuang hret chauh awmte hi he hripui lakah hian eng tin nge kan him zel theih ang tih hi a pawimawh ber a. Kan ram hruaitu leh sawrkar hotute hian an ngaihtuah thiam a ngai a, mipuiin sawrkar dan siam leh kaihhruaina kan zawm taimak a ngai bawk. Mizoram chhunga awm hi Cachar district-a mhring cheng ai pawhin kan tlem zawk daih a, mipui hian thu kan awih a, kaihhruai nuam tak kan ni.
04. Covid-19 hripui hian a daih rei viau dawn niin World Health Organisation (WHO) hotupa Tedros Adhanom Ghebreyesus chuan Geneva-ah a sawi a. A sawina chhan pawh Coronavirus hi hripui a ni e tia WHO-in a puan aṭanga thla ruk chhung mi thiamte'n an zir aṭanga an hmuh dan a ni. Heti hi a nih chuan kan state sawrkar pawh hian Covid-19 laka mipui kan him reng theih dan tur kawng a zawn a ṭul tak zet. Assam Health Minister Himanta Biswa Sarma chuan August thla tawpah chuan Assamah Covid-19 vei 65,000 an tlin theih a rin thu 18-7-2020 khan Sentinel Digital Desk agent hnenah a sawi a. Chutiang lo hmachhawn tur chuan an inbuatsaih a ni. Hemi thu a sawi lai hian Covid-19 kai sing li pawh an la tling lo va, mahse vawiinah chuan an tam hle tawh. Mizoramah hian tunah total case 482 leh active case 224 an awm a, August thla tawpah khian Covid-19 vei active case ringawt pawh 300 chuang kan ni tawh mai thei. Chutiang dinhmunah chuan ding ta ila, eng tin nge kan awm ang? Dam lo awmna tur Hospital kan nei daih ang em?
05. Covid-19 laka inven nan Facemask hi a ṭangkai hle a ni awm e. Mithiamte sawi dan chuan kan khuh leh hahchhiau lai hian kan ka aṭang hian mita hmuh tham loh chil per sin te te micrometer particles a chhuak a, chu chil per aṭang chuan microdroplet infection avangin he natna hrik coronavirus hi kan inkai darh a ni. Khuh leh hahchhiau chauh ni lovin, ham (yawning) te, ṭawng leh zai laite pawhin kan ka aṭangin a chhuak ṭhin. Chuvangin hmui tuamna facemask leh inhnaih chilh loh social distancing hi kan vawn tlat a pawimawh. Chutih mek laiin, TV-ah chanchin thar kan ngaithla a, an thusawi tihngheh nan an thla an rawn tilang ṭhin. Kan sawrkar hotute inhmukhawm Cabinet Meeting te, Minister hova meeting emaw, Officer-ho meeting emaw te hian facemask an hmang uar lo va, social distancing pawh an zawm ṭha lo hle. Sawrkarin dan a siam a, police-in an keng kawh a, vantlang zingah a zawm ṭha lo an hmuhte pawisa an chawitir laiin a dan siamtuten an zawm ṭha si lo hian mi rilru a tina ṭhin. Esopa thawnthua kan zirlai 103-na Chakai nufa kal dan inzirtir kha kan ang riau.
06. Vantlang hmuna facemask vuah loh avanga hremna hi India ram state hrang hrangah a inang vek lo va. State sawrkarin dan a siam ang zelin kalpui a ni. Ahmedabad khawpuiah chuan Rs. 200 aṭangin Rs. 500-ah an tisang a. Kuhva dawr bul hnaiah kuhva eina chil chhak an awm chuan a dawr neituin Rs 10,000/- a chawi dawn. Kerala state-ah chuan facemask vuah lo man vawi khatnaah Rs 200/-, man nawn a nih chuan Rs 5,000/-. Jharkhand state-ah chuan Jharkhand Contagious Disease Ordinance angin Rs 100,000/- (nuai khat) leh kum 2 jail tan thlengin hrem theih an ni. Facemask vuah te, social distancing vawn te, khawlaia chil chhak te leh sawrkarin vantlang zawm tura dan a siam zawng zawngte mipuiin kan zawm ṭheuh a pawimawh a, kan hotute hian hma hruaiin thua an sawi apiangte hi practical-in min entir ṭhin rawh se.
07. Kan state sawrkar hian SUM a tlachham hle a ni ang ti dawn ila, Sports department lam chuan contract hna lian tak tak an pe bawk si a, hriatthiam a har hle. Sawrkar kalphung pangngai ang lo taka Finance department-in Health department sum hman dan an audit thut vangin Health Minister kut hi phuar a ni zawk nge, Covid-19 vei leh vei lo hriat theihna tura swab sample test man August ni khat aṭanga damloten chawi a ngai ta hian ka hlauhna a tizual tlat. Vanglaini 3-8-2020-a kan hmuh danin swab sample 21,523 endik a ni tawh a. Tun aṭang chuan swab sample test hi a tam thei tawh hauh lo vang. Sawrkarin a man a bithliah dan chu hetiang hi a ni: Sawrkar quarantine centre-a awm leh DMR department Office-in test tura a tihte chu RT-PCR Rs 2,500/-, TrueNat Rs 1,500/-; Mahni duh thua endik duhte RT-PCR Rs 4,500/-, TrueNat Rs 3,000/- chawi a ngai ta. Swab sample endik duh tam tak chuan an tih loh phah ngei ang.
08. Covid-19 hripui len ṭantirh ata mithiamte hlauh ber chu ‘community spread’ a ni. Mizo ṭawng chuan ‘vantlang zinga hripui ṭai darh’ tihna a ni ang. Dt 2-8-2020 tlai dar 3:00pm-a Doordharsan thu thar puangtu sawi danin positive hmuh chhuah thar pahnihte kaina chu ‘hri kai nen an intawh aṭanga kai’ an ni. Hetiang hi a thlen chuan inven a har ṭhin; a kai leh kai lo hriat hran theih a ni lo va, a kaite pawhin an kai tih an hre si lo. Invenna ṭha ber chu a tam thei ang ber swab sample test a ni. Gauhati leh Imphal-ah te hian Community Spread lang ṭan tawh niin sawi a ni. Assam sawrkar chuan Gauhati khawpuiah ‘door-to-door Covid test’ a kalpui a (Vanglaini 8-7-2020). Tunah hian heng states Maharashtra, Uttar Pradesh, Karnataka, Goa, Tripura, Odisha leh Delhi-ah te pawh an kalpui mek niin Google lamah chuan a lang. Hei tak hi Mizoramah pawh tih ve theih atan a duhawm. Vantlang zinga hripui ṭai darh tur veng tur chuan a tam thei ang ber swab sample test a ngai. A chhan chu hripui kai tam takte hian an taksaah harsatna engmah an nei lo va, a symptom pawh an nei lo; mahse an lo vei reng si. Vei tih inhre lo, lo vei reng site hian mi dang an kai chhawng zel thei bawk si a, a hlauhawm em a ni. Chuvangin ‘Pathian leh kan ram tan’ tih au hla hmangtu sawrkar hnuaiah hian Mizoram mipuite hi sakei rilṭam hmaa chhantu nei lo beram ang chauh kan ni ang.
09. Covid-19 hlauhawmzia leh mihring tam tak thlânah a hnûk lût tawh a ni tih hi sawi zel dawn ila, kan sawi seng lo vang. A hlauhawm em avang erawh chuan kan state sawrkar hian mipui himna turin theihtawp a chhuah a ngai tak zet a. Health Minister hian mut mawh hnar mawhah neiin a buan a, a ṭhahnemngaihna avangin tun thlengin Covid-19 avanga thi kan la awm lote hi a ropui thlawt a ni. Amaherawhchu eng anga ṭha pawhin ruahmanna awm mah se, a puitlinna tur chuan SUM a ngai ṭhin. MNF party manifesto-ah cheng NUAI THUM sem tura an tih angin SEDP atan sum tam tham tak an dah tih hriat a ni a. MNF mi leh sate hian cheng eng zat pawh dawng se, Covid-19 hripui hian a hel bik dawn chuang lo va. Chu ai chuan SEDP atana an sum dah hi Covid-19 hripui do nan hmang rih se, mipui him nan hmang phawt se, SEDP tur chu Pu Zoramthanga tuikhurpui aṭangin an thal leh mai dawn a lawm. ‘Miin khawvel hi a pumin nei se la, a nun chan si se la, a tan eng nge sawt ang?’