Written by
- Malsawmdawngzela Hrahsel

Kan budget thar tur thlirna (Part 1)

Kum 2023-2024 chhunga Mizoram budget tur chu Finance department changtu chief minister Zoramthanga'n cheng vbc. 14,209.95 a pharh ta. Kan budget thar turah hian mipuite han nghawng dawt tur thil hmuh tur a awm lem lo.

Tunhma chuan loh theih loa hman ngaite chhutfel a nih hnuah sum la awm angte chu department hrang hrangah sem darh a ni ṭhin a, Finance department-ah eng emaw zat erawh dah a ni tho ṭhin.

Tun term-ah hian Chief Minister chuan department-ah sum sem sawm vak loin, Finance department-ah a hlawm deuhin a dah ṭhin a, chu chu central lama project hai chhuakte tana state matching share tur atana tih a ni deuh ber. Awle kan budget thar tur in thlir thuak thuak teh ang.

SEDP

Tuna kan sorkar lai MNF flagship programme a nih miau avangin SEDP hian ngaihven a hlawh lo thei lo. SEDP-ah hian sorkar kum kal mekah hian cheng vbc. 400 dah a ni a, kum 2023-2024 ah chuan cheng vbc. 595 dah a ni.

SEDP hnuaia sum dah hi ṭhen sawm a ni a, ṭhen sawm a nih dan chu family oriented scheme atan cheng vbc. 300, central aṭanga sum lokal doletna atan cheng vbc. 200, health care scheme atan cheng vbc. 50 leh sorkar ngaih pawimawha hman tur cheng vbc. 25 a ni.

SEDP tiha mipui tam tak rilrua lang nghal tur chu cheng nuai 3 sem a ni awm e. Tunah hian Mizoram sorkar chuan chhungkaw 60,000 vel hnenah Rs. 25,000 a sem tawh a, 2nd instalment Rs. 25,000 chu kumin sorkar kum chhungin sem leh a tum a ni.

Engtin nge sorkarin ruahmanna a kalpui dawn kan hre lo. Rs. 50,000 dawng turte hi engzat nge an pek belh ang, a thar hlakin an dawng rih phawt dawn em? Thuneitu lamin an chhang thei ang.

Tunah cheng vbc. 300 (family oriented) bik atan a dah leh a ni. Cheng nuai 3 sem a ni dawn nge, a la dawng lote hnenah Rs. 25,000 a ṭum hnih sem a ni leh dawn, Rs. 50,000 dawng tawhte engzat nge pek belh an nih dawn etc. hriat a chakawm tawh khawp mai.

REVENUE EXPENDITURE

Budget pass a nih reng renga ka ngaihven ber ṭhin pakhat chu sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, sorkar inrelbawlna etc. (Revenue Expenditure) a sum kal zat hi a ni.

Kan budget tur cheng vbc. 14,209.95 aṭang hian 78.10% (cheng vbc. 11,068.76) zet chu Revenue Expenditure-ah hian a kal leh dawn a ni. Hmasawnna hnathawhna tur (capital expenditure) chu 21.90% (cheng vbc. 3,141.19) a ni a, Mizo mipui 20% pawh tling lo turin kan budget aṭanga an chan tur hi a tam leh hle.

Hei hian sorkar a inrenchem a ngaihzia leh sorkar hnalak kawngah pawh fimkhur taka a kal a ngaihzia chiang takin a tilang awm e. A chhan chu eng pawh lo nise, tun dinhmunah chuan thla tir teah pawh sorkar hnathawk hlawh pek theih a ni tawh loa, hetiang zela kan kal a nih chuan kan hmabak a eng lo viau ang tih a hlauhawm.

Chuvangin, sorkarin ṭul tawpah lo chuan sorkar hnathawk hi la lo se, privatisation-te uarin, sorkar inrel­bawlnate hi tun aia hautak lo deuhin kalpui se, kan Revenue Expen­diture hi tlem a zawng chuan a hniam zawngin a kal ngeiin a rinawm.

Tuna sorkar inrelbawlna atana kan hman chanve hi hmang ila, kan sorkar hi ṭha takin a kal thei tho ang tih ring tlattu ka ni. Kan ram hruaitute hian hma han hruai se, sorkar hnathawk lam chuan loh theih loin an zui ngei ang.

KAN THAWH TAMVE HRET

Kum danga kan budget ngaihtuah chuan kan budget-a kan state-in kan tumve tur a tam ta deuh a, a lawm­awm hle. Chutihrual erawh chuan kan tum ve tur hi a la beitham hle.

Kum 2023-2024 hian kan budget-a kan state-in a tum ve tura ruahman chu 17/24% a tling ve a ni. Kum 2021-2022 budget-ah khan kan tum ve tura ruahman chu 14.35% niin, um 2022-2023-ah chuan kan tum ve tura ruahman chu 11.93% a ni.

Hei hian kan state hian sum hnar kan dap a ngaihzia chiang takin a tilang awm e. Keini ang state tan chuan central sorkar hi kan innghahna ber a ni lo thei lo a, chutihrual erawh chuan hei chen state kan nih ve tawh hnua hetiang zat leh kan budget-a kan tum ve tura ruahman a la ni hi chuan ngaihtuah a ti thui a ni.

Sorkar ṭha chuan sum hailuhna kawng a zawngin, a dap turah ka ngai. Hetiang ngawt lo deuh hi chuan a kal theihin ka ring tlat. Kan leilung hausaknate hi hmang ṭangkaiin, kan kuthnathawktu taima tak takte pawh thawhhopui theih an nih ka ring.

Tin, Finance Commission lamin state-te intodelh ve telh telh tura min beisei avangin sum indaih lohna phuhrukna (Post Devolution Revenue Deficit Grant) ah recommendation a ti tlem zel a, sum thawh chhuahna lam kan ngaihtuah loh chuan kan buai telh telhin a rinawm.

Chhiahte pawh hi a pek dan awlsam zawkte ruahman nise chuan tun ai hian a lut ṭha ngeiin a rinawm. Tun dinhmunah chuan central GST hi kan innghahna lian ber a ni rih awm e.

GSDP ṬHANG A LAWMAWM EM?

Sum leh pai ṭhat leh ṭhat loh tehna hrang hranga an hman tlanglawn ber khan Gross State Domestic Product (GSDP) a ni a, kum 2023-2023 kan GSDP tur ruahman cheng vbc. 30,223.60 aṭangin 18.79% hi kum kal mek revised figure cheng vbc. 30,223.60 aṭangin 18.79% in a pung a ni.

Kan GSDP a san chhoh rual hian mipui nawlpuiah hmasawnna a khai­rual em tih hi thil chhut tel ngai tak a ni awm e. Tute emaw sorkar zarzo thei deuhte leh sorkar hnathawk hlawh pun vang leh lakbelh vang vel mai maia kan GSDP hi a sang ringawt a nih chuan a lawmawm kim loh ang.

Kan GSDP sang zel ruala hma­sawnna a khairual si lo a nih chuan rethei leh hausa inkar a zau telh telh ang a, chu chuan rah ṭha lo a chhuah thil hlauhawm tak a ni.

Kan GSDP-ah hian service sector-in a thawh hlawk thei hle a, hei hian hmasawnna a khairual lo tih a tihlan theihna chin a awm awm e. Mizoram ang kuthnathawk leh loneitu tamnaah hi chuan agricultural sector hian kan GSDP sanna kawngah hmun pawimawh chang se, GSDP san dan duhawm tak a ni ang.

MLA FUND

Ka vei em em chu MLA Fund hi a ni. Kum 2023-2024 chhung atan kum kal mek ang bawkin MLA Fund atan hian cheng vbc. 60 dah leh a ni a, MLA tinin cheng nuai 150 an chang thei dawn tihn a ni.

MLA Fund hi ruling MLA leh eptu MLA-te'n in zat ṭhapa fund an neih a ni a, MLA a zirin bialin he fund hi hma a sawn puiin sawn pui lo thei viauin a rinawm.

Tun term chhung hian term hman tirh aṭangin kum 1 chhung atan MLA fund hi mi pakhat tan cheng nuai 150 dah a ni. MLA pakhat zelin an term chhungin MLA fund bikah ngawr ngawr an bial tana hman tur cheng nuai 750 an nei tih a ni.

Cheng nuai 750 hi dik tak leh ṭangkai taka hman a nih phawt chuan bialah hmasawnna lantirna tham a ni. A hnathawktu chu tupawh ni rawh se, ṭha taka hnathawh a nih phawt chuan MLA fund hmang hian hmasawnna ruhrel a din theih ngeiin a rinawm.

Mipuite'n he sum hman dan hi kan ngaihven phawt chuan MLA-te pawhin ho lam mai mai, party worker-te sum siam sakna atan mai mai leh vote zawnna atan mai mai an hmang ngamin a rinawm loh. He sum hi ṭangkai taka hman a nih chuan a chhawr tur chu bial mipuite kan ni tih kan hriat nawn fo a pawimawh.

He kan bial bil tana sum lokal hi ho lam mai maiah a luanral kan phal tur a ni lo a, chik zawk leh uluk zawkin hman a nih dan in ngaihtuah thar deuh deuh ang u. In veng, in bial chhunga MLA fund hmanna han ngaihtuah chhin la, a lungawithlakin i hria em?

LEIBA LAM

Kum 2023-2024 chhunga sum puk tura ruahman chu cheng vbc. 2,479 a ni. Sum hi Open Market Borrowing aṭangin cheng vbc. 1,200 NABARD aṭangin vbc. 270, NCDC aṭangin vbc. 5, REC aṭangin vbc. 2 leh PFC aṭangin vbc. 2 puk tura ruahman a ni.

Chuan kum 2023-2024 ah chuan a hma-a a lo bat tawhte nen Mizoram sorkarin leiba a neih zawng zawng chu cheng vbc. 13,584 a tling tawh tura ruahman a ni. Tunhnaiah sum kan puk nasa a, kumin sorkar kum chhung pawhin kan la puk belh dawn.

Kan sum pukte hi eng atan nge kan hman? Sorkar hnathawk hlawh leh pension hlawh vel atana kan puk a nih chuan kan sorkar sum enkawl dan a fuh lo a tih theih awm e. Hmasawnna atana sum puk a nih chuan a ziaawm deuh awm e.

Kan sorkar hian sum puk tam lutuk lo tur zawngin ruahmanna siam se, sum puk tura a ruahman aia tlem daih puk thei turin ṭan han la se a duhawm hle.

- Malsawmdawngzela Hrahsel