Mipui Aw chu Pathian Aw (Vox Populi Vox Dei)

“Mahse kan hnam,

aw ka hmangaih!

Hetiang reng turah chuan

lo ngai lo la!

I fate zawng zawng hi

an in ang vek lo a ni tih lo hai lo la

I hrin fate hi dang thliai a ni tih

lo pawm hram la,

I lera parmawi leh zuthlum

I chhuah lehzual theih nan

Tute emaw chuan I zung chawm

nan leitha an haikhawm mek si a”

- Lalzuahliana

Thu hma

Enge mipui pawimawhna? Mipui chu tute nge? Mipui rorelna kan tih hian enge kan rilruah lo lang hmasa ber? Sâpho chuan mipui rorelna chu democracy tiin an sawi thin a. Ramdang mite pawhin ‘democracy ram’ tih an lam rik rualin India ram hi an lo tinzawn nghal thin. Hei leh chen hi mipui rorelna hnuaiah kan ram hi a awm tawh a. Nimahsela, a pui a pang, a lian a te, a tar a zurin kan phun kan phun reng lawi si. Chuvangin kan ram inrelbawl dan hi mi zawng zawng huapzo, mipui rorelna tak tak a ni em? a dik ziktluak em tih hi kan inzawh a pawimawh khawp mai.

Plato ngaihdanah chuan

Kum sang hnih chuang fe liam taah khan Plato chuan Greek-ho in democracy an kalpui kha a lo sawisel daih tawh a. Mipui hnena thuneihna hlan ai chuan, mifing rorel thiam kuta dah mai kha a finthlak zawk niin a hria a ni. Amaherawhchu, Plato hian mawlmang takin thuneihna hi rorel thiam pakhatin a pumbilh tur a tihna ngawr ngawr a ni lo a. Ani chuan mi zawng zawngin an tana ṭha tur an hre lo a, chuvangin an tana mi tha lo pawh an thlang chhuak thei a, chuti ang miin ro an rel chuan an tan a tha lo zawk dawn a ni a ti a ni.

Han sawi zau hlek ta ila. Plato hunlai kha chuan an hnain a zir loh avangin kuthnathawkte khan thil ngaihtuah leh zirna lamah an pachhe hle a. Chuvangin, amah Plato’n a ram inkaihhruai tha nia a lo tinzawn, a ideal state-ah pawh, mamawh châkkhai petu (producers)-te kha chuan ram inrelbawl dan chungchangah remhriatna leh theihna an nei thûklo reng bawk a. Hna pawimawh em em, ram roreltu nihna chu mi bik chher hriam, roreltu fing (Philosopher King) kutah a dah a ni. A filawsawfi lamah chuan lût thûk lo mai ila. Plato-a ngaihdanah chuan damlo enkawl turin damdawi lam zirmi leh hremi daktawr kher a ngai ang hian, politics ah pawh roreltu fing leh remhre mi kher an ngai tih hi a ni.

Amaherawhchu, khawvel politics kan en lêt chuan mipui rorelna(democracy) zawk hi ngaih­hlut a ni chho ta zel a. Mifing pakhat emaw, pawl ṭhenkhat emaw chauhin thuneihna an neih vek ai chuan mipui kuta thuneihna dah hi a la ṭha ber rihah kan ngai a ni. Nimahsela, Plato-a’n democracy a sawiselna hian tun thlengin awmze thûk tak leh pawimawh riauna a la nei thung. Mipui rorelnaah chuan Plato hunlai ang lo takin hruaitu rorel thiam chang a tâwk tawhlo a, kan that tlanna tura mi tha thlang thiam mipui chu an pawimawh deuh deuh zawk a ni. Kan thailan tawh angin, kan tana tha tur hre miah lo mipuiin kan aiawha rorel tur kan thlan chuan kan tisualin kan tawrh phah zel dawn a. Chumi awmzia chu daktawr ni chiah si lovin damlo enkawl sup sup ta ila, khawtlâng a dam mawh hle ang. Mipui aw niloin mi tlemte aw zawkin hmun lailum a luahna, huapzo aia mi tlemte thlan bik lalnaah kan chhuah zel anga, mipui aw chuan hmeh mih a hlawh zel ang. A aia ṭha thlakna tur kan la neilo a ni mai thei, mahse, chute chung chuan a famkim lohna lai hi kan chîk a, kan siamṭhat chu a ngai tho tho si a.

Enge mipui aw chu?

Mipui kan tih hian pâwl ṭhenkhat emaw, mimal emaw, chhungkaw ṭhenkhat emaw a kâwk lo a; miin a hniam bera a ngaih aṭanga a sang ber thlengin a huam vek a ni. Mipui aw chuan thleibik neiloin a huam vek tur a ni. Hemi zulzui deuh hian French mifing J.J. Rousseau chuan ‘general will’ tih ngaihdan (concept) a lo nei bawk a. Chu chu mipui duhdan, kan ṭhattlanna tura aw kan chhuahna hi a ni a. Amaherawhchu, he ‘general will’ hi a tam zawk duh dan a ni ngawt hauh lo. Hei hian a kawh tum ber chu kan duhthlanna kan hman sual theih zia a ni a. Chu duhthlanna sual chu a tam zawk duhdan pawh ni se thil ṭha a ni sam êt lo tihna a ni ber.

Mi zawng zawng duhtlanna hi “mipui aw” a ni ngawt lo tihna a nih chu, a chhan chu chu duhthlanna chuan kan chhiatna tur kawngah min hruai thei ve tlat si a ni. Kan chhiatna tura duhthlanna chu “kan aw” a tih theih dawn em ni’ang? “Mipui rorelna” han tih rual a, “mipuite duhthlanna” han tih fîkthlâk ringawt hi a ni ber lo! Mipui rorelna chuan eng chiah nge a thlen a tum? tih hi zawhna pawimawh tak leh a chhanna kan zawn zawk tur chu a ni. Chu thil tum, Greek ho in a “telos” an tih chu mipui rorelna awmze petu ber a ni. Rousseau-a ‘general will’ kan thailan ang khian, mipui rorelnain tum bera a neih tur chu kan zavai tana kan ṭhat tlanna; tûn hun chauh nilo, hun lo la awm leh zel tur atan pawha kan ṭhatpui tur lam hawi a ni. Chuti ang thlentir thei tura ‘aw’ kan chhuahna chu ‘mipui aw’ dik tak kan ti thei ang.

Khawnge

Mizoram mipui aw?

India-in zalenna a sualchhuah khan a taksa peng pakhatahah min ngai a, a inrelbawldan pawh kan entawn ve ta zel bawk a nih kha. Lal kan bân a, mipui rorelna chu kan hmelhriat chho ve ta a. District Council aṭanga statehood kan neih tâk hun, chumi aṭanga kan tûn hun thleng hi han chîk a, han thlirlêt vang vang hian, mipui rorelna ramah hian mipui dinhmun chu eng chiah nge ni tih hi i han inzawt leh teh ang. Rousseau-a ten ‘general will’ an tih ang kha mipui rorelna kan kalpui dan hian min thlenin kan hria em le? Kan mipui rorelna hian a tê ber aṭanga a lian ber thlengin huapzo ṭhat tlânna min thlen nge, mi tlemte leh pawl ṭhenkhat tan chauh hamṭhatna a thlen? Mizo ‘mipui aw’ tih hi a awm reng em? Nge ni a, a awm a, a bo zawk ni ang le? “A bo” tih hi kan chhanna a nih si chuan, min lâksaktu an awm a nih loh vêk pawhin, keini mipuite ngei hian kan up bo tihna a ni ngei ang le!

Hei leh chen hi ‘party politics’ kan lo hmelhriat tawh a, mi ‘retheite aw’ hi eng ang chiahin nge party-te hian an ngaihpawimawh tih pawh kan hre bel viau tawh ti ila kan sawisual tam pui lo ang. An dinhmun chhe tak remchanga lain, kan thlan lalte’n an nawm an mâkin an tikâwi a, ‘mipui aw’ dik tak awm theihna tur kawng chu an dangchat tlat a ni. “Engvangin nge ‘mi rethete aw’ kan thlûr bik ang?” tih zawhnain min kap a ni maithei. A chhànna chu hei hi a ni: ‘mipui aw’ zingah ‘mi retheite aw’ hi namnul nasat ber leh, an chanpual chhuhsak nasat ber, awrâwl hup beh sak nasat ber an ni. Chuvangin, ‘mipui aw’ diktak a awm theihna tur chuan kan ngaihpawimawh ber tur chu ‘mi retheite aw’ hi a ni.

Mi retheite aw hi hun rei tak rahbeh a lo nih tawh avangin, inrahbehna chu thil nih dan tur ve reng, kan thlâk danglam theih loh thilah kan ngai tawh hial niin a lang. “Engmah thlak theih kan nei ta lo, he kalphung hi a ni ‘thil nihna’ chu”, in lo ti tawh a ni maithei e. Mahse I ngaihtuah chiang leh ang u. Beiseina kan neih te min lak sak a, an khawvel siama awm turin min duh ber a, hma kan sawn ve theihna tur kawng min dan sak a, kan intawm tur chu an pumbilh zo ta. Vawiin hun bak kan rilrua awm thei lo tura chakkhai mamawh kan ban phak tawk tawk hi pawi an ti lo. Kan aw chhuah theih tura hma kan sawn hlau ber berte an ni. Kan “aw” nei let leh tur chuan he’ng dinhmuna min dahtu leh min dahchhan te kan hriat a ngai. Hei aia tha hi kan beiseiin kan la phu tih hi kan hrilh nawn a tul a, Pathian thil thlawn pek, kan hriatna leh finna hi kan kaihthawh a, chu kawng dik, chu thil tum(telos) chu kan rilruah chiang taka vawngin danglamna kan thlen thei a ni.

Greek ho khan kalphung awm sa, rei tak lo awm tawh lak ata chhuah zalena, thil thar herchhuahpui hi kairos tiin an sawi a. Chu thil thar inherchhuahna hun (kairos) thlentir theitu chu tu dang niloin, keini mipuite hi kan ni. Mizo ‘Mipuite Aw’, rei tak rahbeh lo ni tawh leh ni mêk zel hi engtikah nge a zalen ang? Chu hun bîk (kairos) chu engtikah tak thleng ang maw? Nge ni a, kan inrelbawldan khingbâi tak hi kan haider ang a, kan awm dan mek hi a tha kan ti reng dawn? Kairos chu thil diktak thlen nana hun ṭha ber tihna a ni a, chu hun thlen nana hun duhawm ber chu ‘tun’ hun hi a ni. Kan aw kan chhuah theihna chu kan VOTE hmangin a ni.

Vox Populi Vox Dei. Mipuite aw chu Pathian aw a ni, mi tumahin min lâkbo hlen sak theilo a, min rahbeh hlen sak thei bawk hek lo! Kan tana tha tura ro min relsak theitu tur ngei I vote ang u.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.