Kan budget tur thlirna (Part 2)
Kan budget tur hian duhthu a sam loa, keini ang state thawhchhuah nei tlem tan chuan duhthusam ang budget neih chu thil harsa tak a ni thung ang. Budget ṭha zawk kan neih theihna atana thil pawimawh ber chu thawhchhuah kan neih tamve a, inrenchemna lama ṭan kan lak hi a ni awm e.
Ka hriatve phak chinah kan budget-ah hian mipui han nghawng dawt thil a awm lem lo hle a, a ngai deuh pat patin kan kal a nih deuh ber mai. Sorkar laiin an ngaih pawimawh thilah pawisa an dah a, chungte chu ram tana han ṭhatpui viau tur a ni hlawm lo a ni maithei kan ram dinhmun thlirin.
Budget ṭhen sawmna ṭhenkhat :
Kan budget tur cheng vbc. 14,209.95 aṭang hian 78.10% (cheng vbc. 11,068.76) zet chu Revenue Expenditure-ah hian a kalin, hmasawnna hnathawhna tur (capital expenditure) chu 21.90% (cheng vbc. 3,141.19) tura ruahman tih chu kan hre tlang tawh hlawmin a rinawm.
Tlemin in ṭhen sin leh deuh ila, kan budget aṭang hian cheng nuai 4,41,205.77 (31.39%) chu sorkar hnathawkte hlawh tur a ni a, pension tawhte hlawh pawhin hmun a la chang hnem viau mai cheng nuai 1,72,568.90 (12.28%) an la chang dawn. Leiba rulhna atan pawh kan budget aṭang hian a kal hnem dawn viau, cheng nuai 1,33,789.58 (9.52%) hman tura tih a ni.
Hmasawnna hnathawh lian tham (major works) atan cheng nuai 2,52,407.61 (17.96%) dah niin, hmasawnna hna tlema te tham deuh (minor works) atan chuan cheng nuai 34493.61 (2.45%) dah a ni.
q SEDP-ah cheng vbc. 595 dah a ni.
q Health Care Scheme atan cheng vbc. 60 dah a ni.
q MLA LAD Fund atan cheng vbc. 60 dah a ni (SEDP aṭangin vbc. 50 leh lottery aṭangin vbc. 10).
q Lunglei Municipal Council enkawlna atan cheng nuai 128 dah a ni.
q College hrang hrangte enkawlna atan zirlaite fee aṭangin cheng nuai 120 dah a ni.
q Tláwm zawka kawlphetha hman theihna turin (direct subsidy) cheng vbc. 157.90 dah a ni.
q Rural Development off ice hawn thar enkawlna atan cheng vbc. 5.76
q National Green Tribunal thu angin solid waste management atan cheng vbc. 50.45 dah a ni.
q Covid-19 emergency case awm zel thei tur venna atan cheng vbc. 1 dah a ni.
q Sorkar laipuiin an duh angin PMGSY project SMS atan a hranpain cheng vbc. 33.33 dah a ni.
q MNF returnee tundin lehna atan cheng vbc. 5 dah a ni.
Chief Minister budget?
Chief Minister hi chu khawi state-ah pawh an thu lo thei loa, state khat hotu ber an nih miau avangin an pawimawh takzet a ni. State hmasawn leh sawn loh pawh Chief Minister-ah a innghat lian hle.
Tunhma Mizoram budget kalphung tlangpui chu loh theih loha sum hman ngai tur - hlawh, office inrelbawlna, buhfai man, medical reimbursement etc. dah hran a nih hnuah sum la awmte department-ah ṭhen sawm a ni ṭhin a, Finance department-ah invenna ang rengin eng emaw zat chu dah a ni tho ṭhin.
Tun ministry-ah erawh kan budget kalphung a dang ta deuh a, kan Chief Minister ṭawngkam takin a chi turin Finance department-ah sum dah a ni ṭhin. Chumi awmzia chu sum bang angte department-ah semkual loin, Chief Minister enkawl Finance department kutah dah a ni.
Finance department hian department-in project an siam central-in an pawmpuiah state matching share (SMS) tur a pe ṭhin dawn a ni. SMS tur hian kan budget-ah hmun pawimawh a chang.
Chief Minister a pawimawhin a thu lehzual dawn hlein ka hria, a project ṭha tih zawng leh duh zawng emaw, a duhsak zawng nihte pawhin awmzia a nei khawpin a rinawm. A chhan chu kan CM hi hotu ber a nih bakah Finance changtu a nih tel avangin SMS pek chhuah kawngah a pawimawh takzet, chumi piah lamah central lama project thehluh reng rengah CM-in a bawhzui danin kawngro a su hle ṭhin.
Kan CM-in sum a enkawl dan phungah hian minister-te an ṭan hle a, an department chan official-te nen project siam lamah theihtawp an chhuah tak meuh meuh a ṭul a ni. Project nei mumal lo department tan hmasawnna kawng a zawh chak theih a ni loa, project ṭha tak tak nei department erawhin hma a sawn zel dawn a ni.
Chutihrualin, kan CM hian minister zinga SMS pek ṭhat duh bik emaw, an project umzui ṭhatsak duh bik a neih chuan minister-te an in chak hleih thei hlein a rinawm. CM phurpuina leh thil phalna tel lo chuan project ṭha tak tak pawh a zuzi ve thei a ni.
Kan opening balance a minus
Kan budget hi indaih lo sain a kal dawn a, kan indaih loh sa na tur chu cheng vbc. 640.01 a ni. Cheng vbc. 272.33 puk belh chung pawha kum tawpa cheng vbc 628.51 a indaihlohna nei tura chhut a ni a, hei hian kan ram sum dinhmun a ṭha lua lo tih chiang takin a tilang awm e.
Ka hriatve phak chinah chuan hun eng emaw ti chhung chu opening balance minus em hi chuan kan budget hi a awm ngai lo a ni. Kum 2010-11 hnu lamah kum 2019-20 aṭangin Mizoram sorkar opening balance a minus leh ṭan a, 2020-21 leh 2021-22 pawh a minus leh a ni.
Opening balance minus em lo tur hian kan sorkar hian theihtawp han chhuah se a duhawm hle. Minus-a han kal nghal ngawt chu ngaihtuah a ti thui tlat, sawi mawi theih deuh dan a awm a nih pawhin, sawi mawi ngai loa minus loa kal hi keichuan duhthusamah ka ngai.
PDRDG a tlahniam zel
Sorkar laipui aṭangin sum hmuhna hnar lian pahnih Mizoram hian kan nei a, chu chu sorkar laipuiin chhiah a hmuh state-ten kan insem ṭhin Share of Central Taxes leh sum indaih loh phuhrukna Post Devolution Revenue Deficit Grant (PDRDG) te a ni. A dang central aṭanga kan hmuhna ṭhinte hi chu a hmanna tur bituk sa (ear mark) a ni tlangpui.
Central sorkar hian state-te hi intodelh ve deuh deuh tura min duh avangin PDRDG aṭanga kan sum hmuh hi kumtin tlahniam zel turin 15th Finance Commission chuan a recommend a, Mizoramin kan hmuh pawh hi a tlahniam zel dawn. Kum 2022-2023 a Mizoramin PDRDG aṭanga sum kan hmuh tura beisei chu cheng vbc. 1,615 niin, kum 2023-24 ah chuan cheng vbc. 1,474 in a tlahniam a ni. Kum 2024-25 ah chuan hei ai hian a tlahniam leh dawn a, kan hmuhzat tur hi hriat lawk vek a ni.
Chuvangin, sum hailuhna lam tih takzeta kan ngaihtuah a ṭul tak meuh meuh a ni. Sorkar hian sum hailuhna lam hi mut mawh hnar mawhah a neih ngei ngei a ngai. Sum hmanna lam aiin a lakluhna tur lam sorkar hotuten an ngaihtuah a ṭul ta takzet.
Tin, Share of Central Taxes pawh hi kan beisei ang kan hmu ngei ang tih hriat a ni loa, kan beisei aia tam pawh hmuh theih erawh a ni tho thung. Mahse, kan ram dinhmun en hian tun kan beisei ang hmu lo theihna chance a sangin ka hria a, chuvangin a palh a thlena kan buai lutuk lohna atan sorkarin ngaihtuahna a sen a ṭul awm e.
India rama mi hausa tawntaw Adani Group buaina kan hre hlawmin a rinawm, hei hian nasa takin Share of Central Taxes hi nghawng a nei thei dawn a ni. Mahse, eng ang chiahin nge nghawng a neih ang tih erawh keini hriatthiam phak rual a ni lo.
Ka beisei ka hmuh loh
Tun ṭuma Chief Minister budget speech kha a ṭha ka ti khawp mai. Ṭha ka tih chhan chu hriatthiam a awlsamin, mipui nawlpui pawhin awlsam taka kan hriatthiam theih tur ang bera dah niin ka hria. A lawmawm ka ti a, budget speech a nih avanga hriatthiam harsa pui puia dah ai chuan, mipui nawlpuiin kan hriatthiam theih tura dah mai ṭha ka ti.
Chief Minister budget speech lamah ama duan chhuah tia sawi theih Parking House Support Scheme (PAHOSS) a lang lo kha mak ka lo ti a, chu aia mak ka tih zawk mah chu mau/rua chungchanga lang lo kha a ni. Budget speech-ah a lan loh miau avangin Aizawl khawpui main road-ah chuan kawng chhawng siam a ni dawn rih loah ka ngai a, central lam aṭanga sum hai chhuah a nih erawh chuan thuhran nise.
SEDP Family Oriented-ah cheng vbc. 300 dah a ni a, hei hi sem vek tur a ni kherin a rinawm loh, a chhan chu management leh thildang atana hman a ṭul ve in ka ring. Chuvangin, keichuan cheng nuai 3 kum 2013-2014 budget atang chuan chhungkaw khat hnena a hlawm chuan pek a ni dawn lo tih a lang chiangin ka hria.
Kan sum leh pai dinhmun ka thlira budget speech-a hmuh ngei ngei ka lo beisei inrenchemna tur (austerity measure) ka hmu lo khan mi ti hrilhai hle. Kan sum dinhmun thlirin a khauh thei ang ber inrenchemna kalpui a ṭul takzetin ka hria a ni. Covid-19 hunlaia austerity measure ṭhenkhat lah thlahdul a ni tawh lehnghal.
Kan Chief Minister, minister leh MLA aṭanga inrenchemna kalpui tur budget speech-ah a chuan ngei ka lo beisei ru takzet a ni. A chhan chu kan sum dinhmunin a mamawh tlat a, ram hruaituten hma an hruai phawt chuan sorkar hnathawkin an tana inrenchemna tur duante an bawhchhe ngam hauh lo ang.
-Malsawmdawngzela Hrahsel