Written by
- P.C.Lawmkunga

MIZO TE’N HARH THARNA KAN MAMAWH

Mizote khawvel ṭhang chho zelah hian lawmna tam tak sawi tur kan nei ngei ang. Kan eizawnna, in leh lo te hi kan chang­kânna entirtu an ni phawt mai a. Lehkhathiam tamna State hial niin, mahni State chhung  mai ni lova India ram huap hnathawk officer leh officer lote kan nei ve ta duah te pawh hi inchhuanna tham a nih loh pawhin kan lung tiawitu pakhat te zinga mi chu a ni ngei bawk ang. 

Tun hmaa ro inrelna fahrah tak kalsana State puitling kan nei ve ta te hian State dangte lakah zah kan phurh phah a. Civil adminis­tration-ah Chief Secretary leh DGP te thlenga kan nei ve thei ta te hian State dang te zingah pawh min titlângnêl ve ta. Khitiang ni lovin District Council emaw UT Sawrkarah emaw khan awm ta reng ila, vawiina kan dinhmun hi kan phâk hauh lo vang a, hnam dangte min en dan pawh a hniam hle ang. 

Intihhlimna lam chi hrang hranga zai thiam leh lâm thiam, inkhêl thiam neih te pawh hi ṭangkaina chin nei mah se, hnam dangte min tehna pawimawh ber chu Sawrkar puitling neih leh thiamna lama kan hmasawnna hi a ni fo ang. 

Hma kan sâwn zel: University leh Medical College kan nei ta te, kan rama Central Sawrkar institutions hrang hrang an inbun ve ta chuk te hi hmasawnna entirtu an ni tak meuh va. Sawrkar Laipui malsawmna dawnga hmasawnna hna thawh mek leh thawh zawh tawh a awm nual te hi thil lawmawm tak a ni. 

Ram buai 1966 aṭang chu sawi loh, inremna kum 1986 aṭang mai pawha chhutin Mizote hian khawvel thilah chuan hma kan sawn ve ta hle tih loh rual a ni lo. Thingtlang khua thlenga motor a lut ta te, kawlphethâ hmanga hna an thawk thei ta te leh râp in mai ni tawh lova tupa tih danah emaw ‘building’ ngeia chêng tam tak thingtlang khuaa an awm thei ta te hi  hmasawnna rah chhuah chu a ni ngei mai. Aizawl leh Lunglei inkara kawngpui tha tak, “World Bank  Road’ kan tih mai a tlang ta ruah maite hian kan hnathawh a tiawlsamin thingtlang lam mite hlei hlei hian an chhawr nasa zawk emaw tih tur a ni ta. Hmun dangah kawng lo chhe deuh mah se, he kawngpui hian min tilungawi leh titih ṭhin niin a lang. 

Mahse mutân kan nei tlat: Chutih laia kan hriat reng tur erawh chu kan hmasawnna tia kan sawi te hi ram dang nena khaikhin hleih theih pawh a la ni mang lo. Entir nan, tlai khaw hnu-a kan neih ve Lengpui airport khu en ila, khawpui danga airport chu sawi loh Imphal airport mai pawh a khan lo nasa a. A hmun leh hma têt leh len chu thudang, ni khata thlawhtheihna lut leh chhuak leh khawpui dang a tlawh pawh theih (connectivity) hi a beitham em em a. Kan ram a kilkhâwr em alawm, tiin chhuanlam kan siam thei awm e. Mahse kan airport neih ve chhun pawh thingtlang lo neihna bul lawk, lo hal huna thlawhtheihna ṭum theih lohna a lo ni leh zel te erawh hi chu insawi mar ngaihna vak a awm lo. Khawvela thlawhna changkang ber (jetliner) leh lo hâl khu hi chu a intuhâ lo deuh a ni. 

Chutiang bawkin mi State neih ang te chu han nei ve bawk mah ila, State dang nena khaikhinin, “Chê-pâ nge Vahrit’ tih ang deuhvin a inthlau nasa thei hle a. Kawlphetha kan nei kan han tih pawhin kan mamawh (120 MW vel) pawh kan thar chhuak lo va. Kan leichawp reng a. Nunna atana kan mamawh ber chaw lah chu chutiang bawka thar chhuah mumal nei lo, FCI hnena kutdawh reng kan ni bawk. Sawrkar apiangin loneitute leh kuthnathawktute hamṭhatna an tlangau pui laiin a tak ram chu kum 40 hnu-ah pawh kan la thleng thei lo va. Politics hâwlfunga hman mai mai atan kan la duh tawk rih a ni ber awm e. 

Mizote kan hmai a uang hma:  Mi fak nih hi a hun leh hmun dik takah chuan a lawmawm khawp mai a. Mahse inhmai zah vanga infakderna hi chuan kawngro a su lua lo. Mizote hi fakna lai tur kan awm ve teh meuh ang a, hnam dangte min chung enna lai tur pawh a awm teh meuh vang. He hri chhe lêng avanga kan ṭanrualna te hi fak tlak kan ni a, inthlanpui laia buaina awm hauh lova kan inthlang fel ṭhin te kha India ram mipui leh ECI pawhin tihtakzetin min fak a nih kha. A lawmawm tih loh theih pawh a ni lo. 
India Sawrkarin State danga helte nena inremna an neihpui te a hlawhtlin tluantlin theih loh  laia MNF helhote nena inremna a kal tluang zel a, ram ralmuang bera chhâl theiha kan awm te hi tih tak meuhva hnam dang te min fakna  a ni a, fak pawh kan phû reng a ni.

Mahse kan hmai a uang hma deuh a ni.  Khing mi dangten min fakna khi lawmawm kan tih laiin lehlama kan tlakbalna kan hmuh hmaih fova. Ei leh bâra mahni inchawm zo lo, kawlphetha, tui thianghlim in tur leh khawmuala inkalpawhna thlenga mahni mamawh inphuhru zo lo kan nih avangin khitianga hnam dang min fakna te khian min chhandam zo ṭhin lo a ni. Hengte hi kan hmuh hmaih a nih loh pawhin ngaiah kan neih a ni tal ang. He thil hi mi thiam leh mi naran te pawhin kan sawi zing ta hle a, mahse 'Rih artui phur' an sawi ang maiin hma kan sawn thei chuang lo. 

A ṭhenin politicians leh ram hruaitute kan mawh a, a thenin a mipui lam kan mawh thung a. Khawvel hmasawnna kal zelah sum hmel a lo lang tam a, a rethei a hausain sum awmna lam chu kan bawh hum hum a. Cheng nuai khat emaw nuai thum emaw sem tiama sawrkar kan siam leh mai te  a nih chuan mipui leh Sawrkar hi kan demawm ve ve tihna  a ni mai awm e. Chutiang taka sum chelek si chuan hma kan sawnpui dan a thui lo hle a. Chhiah chawina rilru kan la pu pha lo va. Sum la lut hnem tak tak te pawh income tax pek lam sawi chuan an  thisen a sang lo chauh zel bawk a. 

Civil Service lamah pawh kan uang sual reng: Tunlai hian All India Service leh Central Service-a Mizote lut kan awm ta mang lo hi kan vei viau va, a veiawm thei tho awm e. Mahse chu aia thûk leh pawimawh zawk chu chu hei hi a ni. Ei leh bara leh thil danga Sawrkar Laipui chawmhlawm kan nih ang chiahin heng Service-ah pawh hian chawmhlawm, khawngaihna nena lut kan ni tih hi hriat thar leh a ṭha ngawt mai. 

SC leh OBC te anga ST reservation kan neih vanga lut ve hrâm, India ram hnam tha te la el phak miah lo kan ni. (Lungmuana Lakher IAS 1989 hi erawh chu All India merit-ah 54na niin reservation ngai lova lut tur a ni a. Mahse general candidate hmun luah tur chuan a kum a lo upa deuh tawh a, ST quota-ah tho a lut ta a ni. C. Lalthara hi kum 1973-ah IPS All India merit list-ah 20na a ni a. Mahse a kum lehah IAS a zawm ta zawk. Pu Lalfakzuala IAS 1964 hi merit list ah 96na a ni pha bawk.) Civil service lam chauh ni lovin University admission leh inelna dang NEET/ JEET angah te pawh he vohbikna nena lut thei chauh kan ni zel. Chutiang quota awm ve lohna sipai lam Armed Forces Commission-a kan lut ve thei zauh zauh erawh hi chu kan fakawmna lai chu a ni ve awm e. 
Chutiang khawngaihna nena Civil Service-a luh ve theih hram takah chuan fel leh chhawr tlak Mizo officer te chu an awm ve teh meuh mai. India ram tlimpui zingah pawh duai bik lo, ngaihsan tlaka hnathawk  Mizo zingah pawh an awm ve fo mai. Kan sawi tum tak erawh chu hmun hauhsak quota neia  lut ve kan nih hian hnam dangten min hmu sang vak lo hrim hrim tih hi hriat reng tur a ni. Hmai uanna vakna chi a ni lo. Kan quota pawh luah thei tawh lo khawpa kan tlahniam a nih phei chuan zah viau zawk tur ni awm tak a ni. 

Harh thar lehna kan mamawh: Khitiang dinhmuna ding reng lo tur khian harhthar lehna kan mamawh ta. Thlarau lama harh tharna te kan buai­pui hle lai hian tisa lama kan mamawhte kan hmaihṭhelh thiang bik lo va. Intodelhna, ei leh bar mai ni lova nitin mamawh thlenga hnianghnâra awm ve turin, “Hnehna puan” a hun tawh hle. Chuti a nih lohva kan êkcheh thut reng chuan kan hmusit zawk mah hnam chekhnawk te hnung­ah hian kâwl êk kan la thai ang tih hlauhawm tak a ni. 

Mizote zingah hlemhlê, eiruk ching leh zungawlvei te lo awm mahse, ei leh bara kan intodelh chuan hnam dangin min  chung en ve tawh ang a. Hurherh leh ruihhlo ngaite awm mah ila All India Service leh Service dangah te kan nula tlangvalte ST vohbikna tel miah lova an inhlankai nalh nalh hunah phei chuan  hnam dangin min hmusit fo bik tawh lo vang. Chutiang kan thlen hun chuan income tax pe thei nih kan châk tawh ang a, hnam changkâng zawkte kan pâwl pha ve tawh ang. 
Chutih hunah chuan kan hmai a lo uang deuh a  nih pawhin hnam dangten, “A âwm ve tho alâwm” min ti ve ngei ang.