Z O R A M H M Â K H U A
Hman deuh khan ‘LÊNGPUI’ tih leh ‘TU-LUNG’ tih ka ziak a; heng thu pahnih kaihkawp angreng hian ka’n ziak ve leh ta a nih hi.
2020 chho vel aṭang khan Zoramah hian Central Scheme-a hma lâkna pui tak tak a tam khawp mai. Lawngtlai khawpui aṭanga kawngpui lian sial saw chu tun hma thil deuh pawh niin a lang a. Champhai khawpui kal tlanga Zokhawthar khaw thlenga kawngpui lian sialte; Sangau khua aṭanga Ṭiau lui thlenga kawngpui sialte; Lunglei khawpui aṭanga Hnahthial khawpui lam panna kawngpui sialte; Mualkhang khaw ram kaltlanga Selesih / Kâwn thlen chhoh theihna tura kawngpui sialte; Mamit khawpui lama kawngpui sial chhukte leh a dang tam takte hi ngaihtuah tham niin a lang.
India sawrkar laipui hian Mizoram hi min rawn tlawn ni tlatin ka hria nia. Tun hnai maia Sawrkar laipui mi lian pawimawh tak takin, zan riak meuha Mizoram min rawn tlawh zúr zutte hi min hmangaih thar tâk thut vanga kan hmâkhaw ngaia rawn thawk niin ka’n hre tlat lo pek a! Kan laka eng beiseina nei nge an nih ang tih hi, mâwl tak leh ka phâk tâwk tâwk hian ka chhût ve mai mai ṭhin. Heti zawnga ka ngaihtuah vang hian ‘tu-lung’ hmangin eng thil emaw, kan ram tana ṭha hi kar chhuah theih a nih ka ring tlat nia! Eng thil nge kan kar ber ang tih erawh chu kan inrâwn tlân a, kan ngaihtuah tlân a, rem kan ruat tlân erawh a ngai awm e. Kan hotute leh hruaitute hian an ngaihtuah duh chuan!
Khawvel hi, Pathian siam danin ‘democracy’ ni berin a lang a. Mipuiin an duh loh tlat chuan Sawrkar laipui eng ang pawh hian an thu an rawn titlang ngawt thei hauh lo vang. Chuvangin ‘Sawrkar laipui rawn tih a ni a; hnial theih a ni lo’ tih-te hi kan ṭawngkam chheh dan aṭanga hnâwl bo hmiah a, kan Zoram tana ṭha tur a nih chuan kar ve tlat a; kan ram tana ṭha lo tur chu hnial thlâk hmiah hmiah mai tur niin a lang. Chutiang kawnga mipui ngam ngawt theih a nih loh dan chu India ram hmun hrang hrangah a lang tawh ṭhin nghe nghe! He laia ‘yes sir’, ‘ṭhik hai sâp’ tih a, ‘yes-men’ nih reng vang hian min duhsakin, min duatin, min ngai pawimawh hauh lo vang. Unau zingah pawh huaikawm bâwl thiam hi a vannei an nih leh fo nge nge ṭhin hi! Takam chungchangah pawh, keini ngawt ai chuan Arunachal Pradesh khuan an ram leh hnam chu an humhalh ṭhat zâwk khu!
Keini ve hi…‘Dokhâwli thuhruk ang mai’ leh, nuthlawi pakhat an sawi ang mai hian, kan han eng emaw ve ngial na a, min nek thluin, an duh ang ang min barhin, an duh ang hian min rap hrual lehin, an duhna hmun hmunah, ui thi hnuhin min hnuk kâwi leh hun hun mai thei tho ṭhin a nih hi! An tia lawm… Dokhâwli kha a chhungten pa-kâr deuh leh hmuh mai theih lohah an han thukru ve ngial a; a zâwlte thâwm a han hriat khan, hmun biru leh pa-kâr vela a awm vang khan, rawn zuang chhuak lo thei lo khan a ‘thak ta sup sup’ tlat mai ṭhin a, a ngai tè bawkin an khawsa leh ta nge nge ṭhin a nih âwm chu! Tin, nuthlawi pakhat khan a ṭhiannu hnenah a mak tih thu a sawi chiam bawk a. "Nizan chu mak ka ti lutuk! A chhan reng reng ka hrethiam thei lo," a ti a. A ṭhian u chuan, "Eng thil maw?" a tih chuan ani chuan, "Ih maw… Awi, a zahthlâk deuh roh! Ih eee… Sawi leh miah suh aw Tlangval pakhat hian min sual a; a ṭan hian ka ṭang thei eih lo nia maw le! Tha reng reng ka nei lo!" a ti a nih chu. Tunlai Mizo hian heng hmeichhe pahnih hi kan ang âwm hian ka hre ve tlat nia! Eng vang maw? E le, kan duh ber, kan ngainat zawng ber, kan hlutsak zawng ber– ‘tangka sum ngainatna hrî (Kamrulism / Majumdarity)’ vang hian maw le!
Mi mita hmawlhte kan hmu kur a, kan mita khanchhuk awm kan hmu thei si lo. Kan ram hruaitute leh mi lianhote chauh hi an ni lo! Mahni tâna chakâi khawrh, mahni ṭânghmâ chauh ngai, mahni pumpui chauh lungkham, mahni hmasial hlîrin kan khat tawh mai dawn em ni? A mâwi hawihah kan han ṭang der ve det a; mahse rei thlem leh rei rîm kan dâwl mawlh si lo! Han inthlang leh ta pawh ni ila, sawi mawina tur leh fakna tur aia tlin lohna leh sawiselna ngah tih kan hriatsa, mipui mit timîm thei leh, hmai mâwksa tih kan hriat reng, a thlangtu ngei pawhin kan sawisel leh tur, fakna tur kan hriat meuh mang si loh kan thlang leh ang em? X-ray khâwl nei ṭha ber chu nangmah kha i ni! Ngun lutukin i rilru kha han ‘X-ray’ teh! A chunga kan sawi ang rilru pu khi i lo ni reng lo maw? I rilru leh thil tum kha – kan ram leh hnam tana ṭha ber tur niin i hre tak meuh maw?
Tunlaia Mizo rama kawngpui sialtu ber hi ‘National Highway Infrastructure Company Limited (NHICL)’ an ni àwm e. ‘Democracy khawvel’, ‘mipuiin kan duh chuan/kan duh loh chuan’ tih kan sawi tawh a. Khai aw! Mizo hian khâwl (earth mover/excavator) kan nei ve fer fur tawh. Chuti chung chuan hna thawh tur ṭha leh mumal, rei fe fe han innghahna tur nei lo a awm theih awm e. Tin, he kawng sialtu company-ah hian Mizo hian thawh thiam kan ngah ve ngei ang. Heng hmasâwnna hna vanga sum tam lutuk hi vai ram lamah a liam thla zung zung mai ni âwm tak a ni. Kan thawh ve vanga a hlâwkna tel kan awm em? Hmun ṭhenkhata zângnadawmna (compensate) vanga buaina awm pawh hi kan Revenue lam mite vang ni âwma sawina pawh a awm. Mak tak a ni. Tunah pawh hian, heng thil hi thuneitute hian emaw, khâwl (earth mover/excavator) neitu intelkhawm hian emaw han nawr se a la tlai lutuk lo mai lo’ng maw? Fing tlâi nih hi fin loh tluan ai chuan a la ṭha hman tho ngei ang.
Tin, Lengpui Airport chungchangah khan AAI (Airport Authority of India) kuta hlan chuan, ram pâwn lam nena indo a thlen chuan hmelma rawn tum rân tur a nih hmel vanga tuna a nih ang hi ṭha ka tih zâwk thu ka ziak a. Tichuan, kan airport bâkah, kawngpui lian pui pui, chhim-hmar leh chhak-thlang zawnga ramri (international boundary) thlen zung zung theihna tur ni ngeia lang sial tlut tlutte pawh hi Mizo min hmangaih a, min duhsak tâk thut vang ai chuan, hnam tê leh tlém, kamrulism / majumdarity vanga thlem sam leh tihlungawi nuam, duh duha kawih her theih kan nih hrechiang a, India ram himna tur leh an tâna ṭhatna tur a nih vang leka rawn bei ta tlut tlutah kei chuan ka puh tlat nia. Chuvang tak chuan, heng thil kal laklawh tawh aṭanga Mizoin hlâwkna kan tel ve ngei hi kan tihtur a ni. A lu lawk leh a lera mi langsâr chauh ringawtin (a ruka [?]) a hlâwkna an tel hi a fel lo. Rethei leh hausa kâr zauh zelna a ni thei.
Tin, chhim lama kan pipu sulhnu, ‘Chawngleri puan thin tlâng’-a RADAR (RAdio Detecting And Ranging) signal a ṭhat vanga RADAR khâwl bun tumna pawh awma sawi a ni leh ta zel bawk. Chuti a nih chuan pipute sulhnu chu a chhiat vek loh pawhin tlawh hleih theih loh a ni dawn emaw a ni ang. Environmentalist-te leh INTACH, Mizoram chapter-te leh Art & Culture Department-te hian eng rilru nge an put? ‘Thliarkâr rilru a nih chu. Central Scheme a ni a, hnial thei kan ni lo. Kan ram hmasâwna tur a nih hi’ an ti bung leh nghut dawn em ni? ‘Thliarkâr rilru’ tih hi i’n ngaihtuah chiang teh ang. Ram hmasâwn, thliarkâr rilru pu tlat chuan rilru lam changkânna, finna, thiamna leh an ram hmasâwnna tur thil chu an ram pâwn aṭangin, chak takin an chawlut mai. Mihring châwk luh loh theih loh a nih pawhin uluk tak leh hunbi fel tak thliahsakin an chawlut tel mai. Keini ram anga a duh apiang, duh chen chen (?) awm tur leh duh ang ang hnâ thawk tura awlsam zeta luh theih a ni ve ngai lo. Chutiang ram an nih vang chuan an ‘thliarkâr rilru’ chuan an ram leh hnam a vawnghim tlat reng zawk ṭhin a; ram dang aiin hmâ an sâwn chakin an changkâng chak zawk hial ṭhin. Ram dang thâu an sâwk hlawih hlawih a nih chu. Keini ve hi? Kan thliarkâr mai ni lo, kan khumpui thleng hian thliarkâr pâwn lam mi kan pawt lut ta a ni mai lo maw? Chîmralna! Tuna kan ram dinhmun hi dâwn ve la, lung a awi i ti em?
Tin, rel kawng pawh hi, Mizo min ngaih pawimawh a, min duhsak a, min hmangaih vang ni hauh lovin, ram dang nena innghirnghona (foreign aggression) mitthla rân chungin, Sairanga a tâwp mai khu rin har ka ti. A hmana hmanhmawhin chhim tâwp thleng rawka an rawn nawr tawt tawt hi ka ring zawk. Tin, hmun hrang hrangah râlthuam leh puakthei thil – silaimu leh bomb chi hrang hrang thuhrukna tur chhêk in (kudâm / godown / store room) tur pawh, lei hnuai in ang pawhin an hre rilru tawh hialin a nia ka rin ni!
Heng hi dan kan tum lo va, kan dang thei ngang lo va, ṭhenkhatin ṭawngkam thiam taka kan thliarkâr rilru thlah fihlîm vek tura mi nâwlpui min hminin, ‘kan ram hmasâwnna leh changkânna tur a lawm’ ti tlatin kan awm (lui) thei. Tichuan, a thei fain a hlâwkna an tel zel ang a, vaihoin, kamrulism / majumdarity hmanga Mizo min hmuhsitna, nêp min tihna, sawhbâwla bâwl theih kan nih an nemnghehna chu a zual zel ang. Heng aṭang hian eng thil chu nge kan ‘tu-lung (karfung / lever)’ chuan kan kar ang tih kan ngaihtuah a, hmâ kan lâk vat vat a ngai. Kan rilru thlâk a, a tiha tih kan uar a, ‘ka nu ṭang fan fan; ka nu Phunchawng-dar-hniangi, ka nu ṭang fan fan’ tih hi a taka nunpui a ngai. Kan ṭhenawm state hnaivâi tak, international boundary neite khawsak dan leh, an ‘tu-lung’ hmanga an ram tana thil ṭha an kar chhuah dan pawh ngaihven reng theih leh, anni nena inthurual theihna chin pawh a tam ang. Keini phei chuan ram dang (foreign) pahnih lai kan rì si a! Kan ram leh hnam hum a, humhalh tur hian a rei lo berah, mahni dam chhung hun tur (tun aṭanga kum 100) tal kan ngaihtuah pha tur niin ka hria!
Tichuan, hmelmain an rawn bitum hmasak tur – RADAR hmunte, airport liante, rel kawngte, khawi hawi pawha ramri thlen tawn zung zung theihna tur kawngpuite chu engtin nge kan tih tâk ang? A ni lo berah kan ngaihtuah leh rin phâk bâk thlenga a hlâwkna hi tel theih a ni ngei ang. Defence tana budget dah hi a tam teh a nia! Kan revenue department pawh hian beng sikin han ngaihtuah ve teh se. India dan leh compensate dan aiin mipui dan hi a lal thei ngei ang! Tuna nuai 100 kan lâkna angah hian nuai 500 pawh kan kar chhuak thei mai thei asin! Tin, heng ang hmun dah thar turte pawh hi, theih ang anga dan leh phal loh bur hi kan tana ṭha leh him a ni thei ngei ang.
Tun aṭanga kum 50 / 100 liam leh hnua, eng kawng ṭhenkhat emaw tala ṭhangtharte rilrua â, mâwl, chhâw leh chhawih kan nih loh nan tal le!
- C.Biakzuala Z O R A M H M Â K H U A