Written by
- Prof. JV. Nunchunga Durtlang Leitan

MIZORAMA PARTY LIANTE TAM ZAWNG: RULING SIAMTU TUNGE?

Mizorama Political Party ten kum 1987 aṭanga kum 2018 inthlanpui a an vote hmuh te kha han chhut ta ila, Mizoramah hian tu party nge vote hum tam ang a, neutral vote engzat nge tih a chhut theih ruak awm e. Kum 1993-ah INC leh MJD an thawk dun a, kum 1998-ah MNF leh PC an thawk dun leh a, chu chuan an Party vote mal hmuh zat chhut a ti harsa deuh. Party lian 3 te vote hmuh tlem ber ṭum leh an hmuh hmuh ṭhat ber tum hetiang hian tarlang phawt ila.

1. An chet chhiat/ ṭhat ber lai: INC hian kum 1998 khan vote 29.77% hmuin seat 6 an la a, hei hi an vote hmuh ṭhat loh ber ṭum a ni. Seat 34 laiin kum 2013 khan vote 44.63% an hmu thung, hei hi an vote hmuh ṭhat ber ṭum a ni. Kum 1998 khan MNF-in vote 24.99% lain seat 21 an chang a, hei hi an vote % hmuh tlem ber a ni (PC Vote a tel a, MNF-in PC an vote tho bawk). 1993 khan vote share 40.90% hmuin seat 14 an chang a, hei hi vote an hmuh ṭhat ber a ni. ZPM hi ZNP/ MNF(N) chu ni lo mahse, engemaw chenah tehfung pakhatah ring ta ila.

Kum 2008 khan vote 10.22% hmuin hei hi an hmuh ṭhat loh ber ṭum a ni, kum 2018 khan ZPM hian Vote 22.41% an hmu a, an hmuh ṭhat ber ṭum a ni. MPC/ PC/ MJD hian an hmuh ṭhat ber tumin Vote 23.7% (1987) hmuin an chhiat ber laiin Vote 6.15% (2013) an hmu bawk.

2. Party a mi nghet chin: Election-a pawimawh em em chu candidate te hi an ni a, candidate te mimal vote huikhawm zat hi hriat­thiam a har em em a, chutih rualin an mi mal vote hnawh bo pawh a awm ve bawk. Chuvangin, MLA candidate mimal vote huikhawm chawhrualin an vote hmuh 10% hi ni ta se. Chutiang a nih chuan Mizoramah hian INC-in vote 26.79%, MNF-in 22.49%, ZPM-in 9.19%, MPC-in 5.6% an hum tihna a ni ang. A bak zawng 35.93% chu neutral vote a ni ta a nih chu. Party ten an vote hum te hi chu an nghet em em a, an tlakchhiat lai ber pawhin an nghet ti ila, a dikna chen a awm ang. Politics a ni miau a, a dik thlapin engmah a chhut theih loh a, vote in lei/ hralh, vote uire, adt chu an tam ang. Mahse, engmah hriat loh ai chuan hetiang hian Party te len zawng a riruat theih mai awm e.

3. Vote share leh MLA zat inzawmna: Party te vote hmuh tam azirin MLA an ngah a ni deuh mai a, mahse, constituency khat zela rehbun an nih avangin vote hmuh tam ber diat diat kha MLA tlin tam nan a pawimawh em em si a. INC te tan chuan an vote hmuh percentage leh an MLA neih zat Karl Pearson’s Correlation Coefficient chu 0.71 a ni a, MNF tan 0.57 a ni thung. An vai atan chuan 0.65 a ni (Correlation Coefficient chu thil 2 te inzawm chak zawng tehna niin 0 a nih chuan inzawm miah lo tihna a ni a, 1 a nih chian 100-a 100 inzawm tihna a ni).

4. Ruling ta te Party vote hmuh dan: Kum 1987 khan MNF ruling-in vote 36.62%, Kum 1989-ah INC in 34.80%, 1993-ah INC+MJD-in vote 51.72%, 1998-ah MNF+MPC-in 45.43%, 2003-ah MNF-in 31.69%, 2008-ah INC-in 38.89%, 2013-ah INC-in 44.63%, 2018-ah MNF-in 37.56% an hmu a. Heta ṭanga lo lang ta chu sawrkar tur chuan vote 33% vel tal chu hmuh a ngai ta tihna a ni.

5. Ruling siamtu chu neutral: Heta ṭanga lang ta chu eng Party te mah hian neural te vote hmu loin an ruling phak lo a, chuvangin, neutral hi hi an pawi­mawh ta em em mai a nih chu. Kumin inthlanah pawh hian neutral vote hi an inchuh ber tur a ni ta a ni.

6. Enge an chance neih dan: Heng Party liam 3 te hian Ruling-na chance an nei ṭheuh, hetiang hian han sawi ila.

ZPM: Party ruhkawl ngah vak siloah chuan an thawm a nain, an boruak a ṭha viau mai. Mi thar, mi thluak ṭha, MNF leh INC lama beidawng leh Neutral an tlan nasa. Kum 2013-a ZNP-in 17.42% vote a hmuh laiin kum 2018-ah chauan ZPM-in seat 8 laiin vote tla 22.41% zet an hmu tawh. Tun inthlan hi an tan chuan Treasury bench lama an ṭhut ve hun tur pawh a ang mai thei, Neutral an hip thiam zel chuan.

MNF: Kum 1978 inthlan aṭang tawhin vawi 2 inthlan hi chu an Ruling zawn ziah (MNF lo chhuah hlim inthlan ṭum a, MNF Ministry lo tla zep zeuh tih loh kha chu). Chuvangin, MNF tan chuan kumin inthlan hi a huphurhawm loh, Neutral ten MNF an hawisan dual a nih loh chuan.

INC: Party President thar Pu Lalsawta an nei a, a ni lah mi thluak chak deuh mai, Minister a nih lai pawha Corruption-a fihlim tak a ni. Mizoram Party zinga a lian ber, a ruh kawl ngah ber (26.79%) an ni a. Pu Lalsawta hian Neutral rilru a hneh hman a pawimawh a, Neutral an hip hlek chuan an tan kum 2023 hi Ruling kum a ni ang.

7. Hriatsa mah ni se: Ruling Party tan Aizawl leh Lunglei khawpui chhung bik bial teah an fimkhur zual a ngai. Vote bank an hmuh fuh chat a ngai, chu an vote bank chu an hloh vaih chuan Ruling tan khawpui chhung hi a tlangpui thuin a him lo duh. Tin, Party ten bial en bik an neih a, chutah chuan tling ngei tura an ṭan a ngai. Bial zawng zawnga tam ve viau a, tam ber nih si loh kha a hlu em em lo. 1989 khan PC chuan vote share 19.7% lai nei siin MLA seat 1 chiah an la, 2003-ah ZNP-in vote share 14.7% lain seat 2 an la thei a, tin, BJP-in kum 2018 khan Vote share 8.08% neiin seat 1 an la tho bawk.

Kei Economics Professor-in engatinge Party leh inthlan lam ka ziah daih chu aw? Kan Economics subject peng pakhat chu ‘Political Economy’ tih a ni a, chu mi chhung­ah chuan sawrkarna fung vuantu Party Policy leh Ram Econo­my inzawm dan zirna hi a tel a, chuvang chuan Economics zir mite tan ram rorelna hi kan subject pawimawh tak pakhat a ni e.

- Prof. JV. Nunchunga

Durtlang Leitan