MIZOTE HI KAN HLIM EM?
- K Lalrinchhana
UN Sustainable Development Solutions Network in World Happiness Report, 2022 a tihchhuahah chuan Finland ram chu khawvela ram hlim ber (happiest country) an ni a, pahnihna chu Denmark niin pathumna chu Iceland ram an ni.
Heng ram pathum hi Scandinavian country kan tih te vek an ni bawk. India erawh 136 na kan ni dah a, kan hnuaiah hian ram 10 chauh an awm. A mawngphahah Afghanistan an awm.
Mizoram hi min teh ve ta se eng dinhmunah nge kan din ang le? Kan politician te’n thu an sawi a, kan nui dur dur a, comedian search-ah kan nui leh dur dur a, kan hlim viau a ni law’m ni kan ti a ni mai thei. Amaherawhchu, ram hlimna (happiness) tehna hi nuih dur dur lam a ni ngawt lo a, kum khata ram sum leh pai dehchhuah zat (GDP) te, mihring dam rei zawng (life expectancy) te, khawtlang nun zalenna (freedom) te, mihring inngaihsak tawnna leh inzah tawnna te, eirukna (corruption) hluar leh hluar loh te hi tehfung pawimawh a ni zawk.
Ram hlimna tehtute hian hlimlohna thlentu nia an ngaih tehfung (factor) pasarih an duang chhuak bawk a, chu’ng thilte chu Mizoram dinhmun nena hmehbelin a tlangpui i han sawi thuak thuak teh ang:
1.Khawpui ṭhang chak leh khawpuia inhnawhtawtna (Rapid urbanization and congestion in cities): Kan hriat angin Mizoramah hian kan khawpui, a bikin Aizawlah mihring kan pung chak em em a, thingtlangah mihring an pun vak loh laiin khawpuiah chuan kum tin a sang telin mi kan pem lut reng a. Khawpuia kan pem luh chhan hi eng dang vang ni loin eizawnna ṭha leh nunphung ṭha zawk (better standard of living) kan beisei vang a ni. Chumiin a hrin chhuah chu khawpui tawt (congestion) a ni. Khawpuiah kan in ekbeng a, englai pawhin traffic a zam a, tukverk pawh hawng hlei thei lo khawpin in leh in a insi khup a, veng kilkhawr ber thlengin in ruak a awm hman tak tak lo, luah duh an awm zel mai.
Thingtlang khua te hian thingtlang lo neih bansanin eizawnna ngelnghet nei thei se, an thlai tharte hi man man takin hralh thei se. Inkalpawhna kawngpui ṭha nei se, tuithianghlim in tur hnianghnar nei se, an fate tan zirna school ṭha nei bawk se. Mi in hnuai thim rikreka inbengbel tur ringawt hian tumah khawpuiah an pem luh duh tawhin ka ring lo.
2. Sum lakluh tlahniam leh hna vang (declining income and unemployment): Kan ramah hian mi ṭhenkhat sum lak luh te chu lo pungin, hausa thur thur mahse mipui nawlpui sum lak luh erawh a pung thur thur lem lo niin a lang. MR hna ringawt pawh kan awt em em a, sawrkar hna a nih tawh phawt chuan kan in vultui chuh zel mai a nih hi.
Chhungkaw tin sum lakluh hi pangngai taka khawsak pui tham nise heti tak hian therhlo leh sawrkar hna hniam ber thleng hian kan awt bik lo tur.
*3. Eirukna chungchanga ngaihdan dik lo (Unfavorable perception about corruption):* “Corruption i hua em?” tiin mi tin hi inzawt ila, “Hua e” tiin kan chhang vek ang. Corruption kan hua a, corruption chungchanga kan ngaihdan (perception) erawh a dik ziktluak lo. Kan ramah hian engineer te chu hausa hle turah kan ngai tawp mai a, SDO aṭanga Engineer-in Chief thleng hian in leh lo ṭha tak bakah thlam ṭha tak nei turah kan ngai deuh tawp mai a ni. Engineer pawh ni raw sek sek, an hlawh bulṭanna chu High School headmaster te ang tho (Level 10) a ni a, engineer an nih avanga an hausak viauna chhan tur a awm chuang lo. Amaherawhchu, kan ramah hian hlawh phu loa khawsa thei officer an tam khawp mai. Chu aia mak chu mipui nawlpui hian àwm kan ti a, mak kan ti vak lo hi a ni. Engineer leh officer te chauh ni lo, politician te pawh hausa hle turah kan ngai deuh tawp mai a, term khat MLA an nih chuan nei fe turah kan ngai deuh tlat. Hei hian mipui nawlpui hian corruption chungchangah hian ngaihdan dik tawk lo (unfavorable perception) kan nei tih a lan chiantir a, corruption haw hle si hian mi corrupt te lakah hian kan thikthu kan tichhe tawk lo.
*4. Damloh thulha inenkawlna man sang (Rising cost of healthcare):* Ram changkang lo apiangah damloh hi a hautak a, inenkawlna man a sang. Ram changkang apiangin health care scheme an nei ṭha a, rei tak damdawi ina an inenkawl pawhin sum an seng vak ngai lo. An healthcare scheme in a cover hneh em a ni. Keini ramah chuan harsa chung chungin healthcare scheme ah pawisa chawiin kan inziak lut a, kan damlo ta chèng a, sawrkarin rei tak kan inenkawlna man min batsak leh si. Kan ramah hian damloh hi a hautak bik tlat. PHC chu sawi loh district hospital-ah pawh a chang chuan specialist doctor rawn tur an awm lo fo mai. Hliam tenau enkawl tur leh nau nei tur leh insiam (sterilize) tur tak ngial pawha Aizawl pan a la ṭul fo maite hi a hautak thuah hnih mang e.
*5. Hmeichhe himna (Women’s safety):* Hmeichhia leh mipa intluktlanna (gender equality) kan sawi ṭhin a, kan ramah hian hmeichhiate hi an him tak zet em? Hmeichhia leh mipa te hi intluktlangah kan ngai tak zet em? Zan dar 10 hnu lamah khawlaiah mipa mahni chauhin kal ngauh ngauh se eng teh vakah kan ngai lo. Hmeichhia erawh chu hmelhriat loh pawh ni se kan hmu nikhualo nghal deuh mai zel. Zan dar 10 hnu lama khawlaia mahni chauha kal ngam chu hmeichhe eng emaw tak turah kan ngai deuh tlat. Mipa tih a niha kan palzam mai mai tur, hmeichhe tih a niha kan hriatthiam mang loh, ‘hmeichhia te te’ kan tih fona tur hi a la tam mang e. Kan ramah hian hmeichhiate hi mipa angin an him tluantling lo a, mipate nena intluktlangah kan la ngai thei tak tak hek lo.
*6. Environmental pollution:* Kan ramah hian environmental pollution hi a nasa viau mai. Tur leh bomb hmangin lui dung nungchate kan suat a, kum tin lo kan hál a, thing leh mau tam tak kan suat a, thing leh mau, ramngaw leh nungchate an chereu zel a, kan lui tui a kam tial tial bawk a, sik leh sa leh ruahtui tlak dan a mumal lo tial tial bawk. Tuna NH-54 kawngpui laih zauh hna kalpui mekte hi a ṭhat rual rualin environment a va tichhe nasa em! Thing leh mau tam takin an chhiat phah a, leivung nasa lutuk avangin lui tui a kang rawk rawk mai. Tun ang zela environment kan khawih chingpen chuan nakin lawkah kan ram hi thlaler ramroah kan la chhuah mai awm asin.
*7. Rilru hrisel lo (Poor mental well-being):* Mi rilru hrisel chuan sawisel (complaint) a nei tlem a, a phunnawi zen zen lo a, a chantawkah a lungawi ṭhin. Keini erawh kan duh reng vang ni loin kan phunnawi lo thei lo a, sawrkar kal danah kan lungawi lo a, ram hruaitute min kaihhruai danah kan lungawi lo a, lungawi lo na na na chu kan phun kan phun a, kan phun fo chuan kan rilru put hmang pawh a hrisel reng thei lo a, chanchinbua thuziak leh TV-a ‘Fakselna’ te hi lungawi lohna leh insawiselnain a khat emaw tih mai tur a ni. Kan ram inrelbawl danah hian lunngawi tlang ila, mi tin hian ram changkang angin eizawnna ngelnghet nei ila, kawngpui ṭha nei ila, zirna ṭha nei ila, ei leh bar leh kawlphethaah intodelh ila, kan phunnawi tlem ang a, phunnawina tur a tlem miau chuan kan rilru pawh a hrisel zawk ngei ang.
Nuih duh tak, nui hluah hluah chung si hian mipui hlim lo tak awmkhawm kan ni reng mai lo maw?