HNAM NGAWICHAWI
- H.Lalroluahpuia
Kum 1997, May ni 2-a ropuina rama kaisang ta, Paulo Freire kha mihringte zinga danglamna ṭha zawk thlentu, ka ngaihsan a ni. Lehkha zir ṭangkaina, ṭulna leh hlutnate phawk chhuaka chhawr ṭangkai thiam berte zinga mi a ni a. A ngaihdan, a nuna lang chiang em em chu, “Zirna chu mihringa hriatna dik leh ṭha zawk thlentu, thiamna neitute tana danglamna ṭha zawk hmanga hmasawnna ropui tak nena nun hlawhtling siamsaktu,” tih hi a ni a; mi tin tana thu dik ding chang reng tur a ni.
Dt. 19th September 1921-ah khan Recife, Brazil-a chhungkaw tlawm ve tak aṭangin a lo piang a. Kum 13 a ni chauh a, rethei takin a pa a sun a, retheihna zawng zawng hi a chhir chhuak ve hial mai awm e: “Ka ril a ṭam a lutuk a, eng hriatna/hriatthiamna mah hian min thleng ve thei lo, ka á zo vek a ni ber; mawlna/ngaihthahna tih lam chu a ni bik lo. Ka nihna leh dinhmun aṭang kha chuan zirna (Education) hi vana rah ang a ni a; khawtlang nihphung/inrelbawlna leh hriatna inkungkaih dan te hi chu ka thlir pha ve vuai vuai chauh mai thei,” a ti a. Retheihna awmzia leh hausakna nena a kar zauziate pawh hmu thiam zelin, hringnun hrethiam berte zinga mi a ni.
Veng chuanhnuai lama ‘ka ṭhiante’ a tih ve ngamte nen chuan naupang dang, vannei zawkte football pêt liam chharin an lo intihlim ve ṭhin a. Phunnawi lo ni mai lo, a lungawi ber ang hial zawka an chunga lengte nawmsakna tura thawh kha an hlimna hmuhna zu han ni tlat pek a, a lungchhiatthlak asin! Rorelna fel lo avanga tuar tlawk tlawk, ‘aw’ chhuah tur êm pawh nei zo tawh mang lote pawh an ang thei dawn dawn a; mittui phu, naupang lainatawm ber chu an va han ni dawn chiang tak em! Mual laia chêt latute erawh chuan an dinhmun chu sawi loh, anmahni chauh tal pawh chu tute nge an nih tih takngial pawh an rawn ngaihsak ve duh chuang hauh lo lehnghal. Mahse, Freire-a erawh kha chu a danglam a ni, chu nun rethei, eng zalenna leh theihna, chanvo ṭha mahina a thlen zawh ve loh chu a nun bulṭhut leh hlawhtlinna kailawn atan a hmang thei tlat a. Engmah ni bik si lo kha a ropui asin!
Kum 1943-ah University of Recife-ah dan (Law) zir turin a lut a, philosophy leh psychology te pawh zir telin a tuipui hle. Dan hremi ni bawk mah se, High School zirtirtu a ni thung. Kum 1946-ah chuan Freire chu Pernambuco Department of Education & Culture-ah Director a lo ni ta hial a, ziak leh chhiar thiam lote zingah thawk deuh berin, zirna kalphung thar, mi tin huapzo leh ṭha zawk chu a zawng zel a, Liberation Theology beihpui (1970) te pawh kha a tuipui ṭhin hle. Kum 1961 aṭangin Department of Cultural Extension, University of Recife-ah Director a ni leh a, kum khat emaw chauh a thawk hman tihin hun ṭha a inher chhuak a, fu chingtu, mi 300-te hnenah ni 45 chhung teh meuh mai zirtirna a pe thei ta a, a rahchhuah pawh ropui tak a ni. Brazil sawrkar chuan ram chhung hmun sang chuang zetah Cultural Circle a kalpui ta nghe nghe a nih kha, a hlawhtling asin!
Kum 1959-a thesis, “Present-day Education in Brazil,” a tihchhuah avangin ram phatsantua puh a ni a. Kum 1964-ah ni 70 chhung zet lung ina khung niin, a zirtirna pawh chu tihtawpsak a ni a. Ram aṭanga hnawhchhuah zui a ni a, Bolivia-ah rei lote a awm hnuin Chile-ah Christian Democratic Agrarian Reform Movement a zawm a. Kum 1967-ah a lehkhabu hmasa ber, “Education as the Practice of Freedom,” chu tichhuakin, Harvard University-a Professor (1969) dinhmun hruai thlengtu a lo ni a. Kum 1968-ah khan vawiin thlenga a lehkhabu hmingthang leh khawvel tana danglamna/hmasawnna lawmawm ber tih ngam thlentu, “Pedagogy of the Oppressed,” tih chu Spanish ṭawngin a tichhuak a, kum 1970-ah sap ṭawnga lehlin niin, khawvelin a hriat zui chhan tam takte zinga hlu ber pawl a ni.
Kum 1970-ah World Congress of Churches, Geneva-ah Special Educational Adviser atan sawm niin, kum 10 chhung a thawk a, khawvel ram hrang hrang fangin zirtir hna a thawk a, a hlawhtling hle. Phalsak a nih angin kum 1980-ah Brazil-ah kir lehin Sao Paulo-ah a inbengbel a, Worker’s Party a zawmin, puitling ziak leh chhiar thiam lote tan a thawk chhunzawm leh chawt a ni ber. Kum 1988-ah Education Minister niin, kum 1991-ah khan Sao Paulo-ah hun rei tawh tak aṭanga thupui bera a neih ṭhin, phatsantu dinhmun hiala a lo dinpui, a zirtirna chu hnehtu nihpuiin Freire Institute a din ta hial a, a thih hnuah pawh a sulhnu vawnṭhatna hmun (Freire Archives) atan a ṭangkai hle.
Doctoral Degree (honoris causa) thlengin chawimawina chhiar sen loh hlan a ni a; King Balduin Prize te, Prize for Outstanding Christian Educators in 1985 te, UNESCO 1986 Prize for Education for Peace te bak pawh hi sawi sen a ni lo. A bul ṭanna kha ngaihtuah ila, a hrehawm tuar leh paltlang, thawhrimzia leh hneh takte kha chhutpui ila, thlantui zat zet mittui a seng ngei ngei ang. A hlu a, a ngaihsanawm a ni. Min lo thlir ve reng turah ngai ila, amah zira entawnin a hniakah rap ila, danglamna ṭha zawk thlentu kan ni ve thei vekin ka ring. Hawh u, i han infiah dawn chhin ang u hmiang, kan hlawhtlin a, kan neihchhun, Mizoram leh hnam hian a lo ṭangkaipui hlauh phei chuan a lawmawm dawn em mai!
Hmangaihna, lainatna leh beiseinate neitu an tih ṭhin, zirna hi zalenna atan ni se tih duh em emtu ni bawk, Paulo Freire chuan zir thiamna chu mi dangten lo nei ve se la, chu chuan hriatna dik leh tluantling pein, mihringin a chanvo dik tak chanpui se la tih bakah mihring ṭha zawk leh nun duhawm tak nei tura siam kan nih ang takin kan zavaia kan hlawhtlin hi a duh a. Ram rorelna huangah a ni emaw, khawtlang anga kan inrelbawlnaahte pawh ni se, Freire-a beisei–mihringin a nihna leh chanvo dik takte bosal lo va, a pianna leilung dan leh hnam nihphungte chena venhimsak ni chunga rahbeh leh hnuaichhiah, diriam a nihna aṭanga chhuak tura hriatna dik leh tluantling kan neih a, thilsiam engkimte hi kan nih dan tur ang thlap veka kan awm hun tur hi a nghahhlelhawm a ni. Taima takin zir ila, nakina kan ropuina tur lam zawk thlir tlatin, a ṭul a nih phawt chuan tuar leh rih lawk mai ila, beidawng mai lovin, kan zavai hian kan nihna leh dinhmun, theihna zawn aṭang ṭheuhin danglamna ṭha zawk, hmasawn tluantling leh huapzo thlentu ni turin hriatna dik leh tluantling zawng chhunzawm zel tur kan ni. Freire chuan hriatna chu a dikin engkim tana ṭha a tling tur a ni a, hnathawh ṭha leh malsawmnnaahte a lang chhuak tur a ni (Freirean Praxis) tiin min zirtir bawk.
Paulo Freire do ber chu awmze nei lova ngawih mawl tawp ringawt ṭhin hi a nih laiin Mizote hi ngawih inchuhsiak hnamah kan insiam mek niin a lang. Mizorama mihring tam zawk hi a thlawna dawn ve loh hlau, hlau lo thei lo, dawn ve ngai kan nih avanga ngawih chuh ngai kan ni mai thei a. A vannei zawk tih loh theih loh, sawrkar hnathawk an awm leh a, an chunga roreltute avangin an huaisen thei lo va, dik lo a awm palh a nih pawha hmu chiang bertu turte thleng hian kan inngawihsiak mai a ngai rih a nih hi maw… Mi dawihzep, ngawi theite felna ramah hian Mizo a tluchhe mek a; ‘aw’ nei ve nih chauh pawh a harsatna hmunah hi chuan nangmah ber pawhin i ngam si loh chuan tu nge thawk duh bik tehlul ang? A nihna takah chuan a thlawna min pe ṭhintute hian a thlawna pek tur hi an mamawh reng dawn a. Kan ka min hawnsak theitu tur hriatna dik kan mamawh a, a thlawn beisei lo thei tura thlantui chhuaka kan thawh a ṭul bawk.
Hnam ngawichawi Mizote hi indem tawn reng rengin kan buai a, a sawt si lo. He hnam hi hretu, hriatna dik leh tluangtling neitu a nih a, a taka thawktu a nih a ngai tawh tak zet a, harh a hun a ni, kan boral mai dawn. Dik ila, sual kalsanin, huaisennain zui se, Pathian ṭanpui tlakin thawk ila, i din thar leh teh ang u. Mizo ram leh hnam hi kan ta a ni a, kan neihchhun a ni bawk, Pathian duh ang zelin Mizoram hi kan nunah lo hmasa ber thar leh ṭheuh se la, ka dam ang a, i dam ang a, kan dam tlang chu a ni mai dawn a sin. Beidawng lo ila, ṭangruala thawkho tlat mai tur kan ni, indem hman a ni tawh lo.
Paulo Freire-a hmanrua chu zirna hmanga hriatna dik leh tluantling a ni a, kan tan pawh a ṭangkai ang; chutih rualin he hnam hi Pathian thuawihnaah a kir leh a ngai a. Pathian hnen ata kan thu hriatte hi ngawih bopui mai tawh lovin thiltihah chantir ila, hnam ngawichawi nih hi i kalsan ang u. Buaina a lo awm a, dikna ṭana kan au ve ngam lo a nih chuan sual vulh liantu thawhhlawk ber kan ni reng zawk ang. Mi ṭha ngawi reng kan ṭhatpui lo va; mihring chu tu pawh ni se, nunhlui chhe ber hnutchhiahtu a ni emaw, famkim lote pawhina mi suala kan la chhiar loh theih loh tur a nih pawhin a taka thawk theitu zawk a nih miau si chuan kan hnualsuat theih loh hun a la thleng palh thei, chhantu ngai miau hek le...
Khawtlang siamṭhatna hnathawktu, rorelna dik leh fel zawngtu tia kan hriat, zawlnei Amosa ngei pawh kha a hun hmasa lamah chuan engmah a ni bik lo, a ṭulna avang chauha a hunlai khawvela mite tana Pathian hmanraw ṭangkai lo ni ta a ni. Pathianin Elija chu, “Hetah hian eng nge i tih?” tiin a chhuahchhal a, Ezekiela pawh, “Mihring fapa, kal la, i chhungte hnenah chuan ka thute hi hmangin va sawi rawh. Ṭawng hrang leh ṭawng harsate hnenah tirh i ni si lo a; i chhungte hnenah tirh i ni zawk si a,” a ti bawk. Tuna kan nihna leh awm mekna hmun aṭang ṭheuh hian Mizoram leh hnam tana Pathian hmanraw ṭangkai ni tura tirh/koh han ni vek thei ila, thupek zawma thawktu kan nih theih vek bawk chuan Pathianin mal min sawm ang a, Mizoram leh hnam hi a dam leh ngei ngei ang.
I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.