"Mipa hek" tih chungchang
High School kan kal lai khan kan ṭhian school danga kalte zirtirtu Sir RS-a khan fapa a nei hlauh mai. Nu pakhat lo kal chuan fapa an neih chu thiam takin pa tha chhangdâwltu tur, mipa fa ngei an han nei kha a lawmpui a ni. Chutah, Sir RS-a chuan, "Tunlaiah chuan mipa pawh hi enkawl thiam loh chuan...." a tih san daih mai. Kum 15 dawn ni tawh mah se, Sir RS-a thu sawi kha a khât tâwkin ka rilruah a lo thar leh ṭhin.
Child Protection kan ti, Child Labour (Prohibition), Juvenile Justice, Women Safety, Protection of Women, Gender Equality kan ti, eng kim khi tunlai mila duan, a ṭha vek mai. Chutih laiin hei hian a chhe zawngin min nghawng em? tih erawh in enlêt kan ngai viau niin a lang.
Mi dang fate chu sawi loh, mahni fate tak ngial pawh dânin thunun nána kutthlak a phal lo titih a. Amaherawhchu, Bible-in, "Tiang hmang duh lo chuan a fa a hua a ni, A hmangaihtu erawh chuan a thunun chawt ṭhin," a tih te, "Naupang thunun tîm suh, tiangin vaw mah la, a thi dawn si lo va" a tihte hi kan hlamchhiah tur tihna a ni lo. Dân kan neih te leh Pathian thu hi kan kal kawptir thiam a ṭul a ni.
Changkânnain a ken tel a nih avangin schoola inthununna lam a beitham ta hle mai. A ṭhen, mahni fate thununna dawng hrethiam lo fe fe pawh kan tam ta. In lamah nu leh pain mahni fate kutthlak an tîm phah a. Chumi hrinchhuah chu mipa te hekna hi a ni.
Child Labour (Prohibition) kan ti, a rum a charin kan kalpui a. Mipa naupang in chhunga kan chhawr hnem loh te hian an mahni tawkah thawh tur an nei mang tlat lo. Thatchhiatna a hluar a, mobile phone khawih, awm awl leh ei tui an tuipui a. An lo puitling a, nu leh pa chawm zawh sen an nih loh hnuah, a tam zawk chu zawmthaw tak, kut hnathawh hreh, zu leh ruihhlo bawihah lutin pasal tlak loh an lo ni mai ṭhin.
Bible zirmi ni mah suh ila, Bible-in fa a tih te, naupang a tihte hi mipa (male) a sawinaah lo ngai deuh bik ila. Thununna dawng lo, zilhna tuar tlem, vuak tuar lo, fa mipa ta ngat chu an han hleikâng a, tlêma nikhua an han hriat deuh hnuah zûk leh hmuam tih rûka bul ṭanin, a hnua zu leh ruihhlo khawih zui kha a awlsam ta em em a ni. Thunun a, zilh a, vuak an ngaih pawha kan vaw ṭhuai ṭhuai chung pawhin kawngdik kawhhmuh an harsa tawh sa kha a ni a. Dân hnuaia lêng tih vangin thununna kan han tinêp leh zel a, mipate hi hek lo ziazâng kan lo ni lo.
Chumi thlawp tur ni âwm fahranin hmeichhiate dikna chanvo vawn him, mipa leh hmeichhe intluktlanna, adt. kan han kalpui a. Bible-ah bawk hmeichhiate dinhmun leh hmeichhe lu chu mipa an nihzia thlawh khûm lek lekin kan ram dân leh hraite kan han chawi sâng a. Nun nem zâwk, chak lo zâwk, thunun awlsam zawk, duap zâwk leh der dep zâwk hmeichhia te chu an kâng ta zawt zawt mai a nih hi. Mi thiamte'n an ziah lan ṭhin, sorkar pisa pawimawha hotu ber hmeichhia an ni te, thawhkawp theih hna lâk awmna apianga hmeichhia an chungnung zâwk te, eng result emaw chhuak apianga hmeichhia tiṭha zawk an tam ṭhin te hi, 'kan kal phungin a hrinchhuah liau liau a ni,' kan ti thei ang.
Hetianga Zorama mipa kan hek a, hmeichhia an san zel a, hnam bo turzia kan ti a nih si chuan, eng nge kan sawi ták ang le? Mipa dinhmun kan chawi sang ṭha leh ang a, kan ram dan leh hraite kan hnualsuat dawn em ni? Hnai love, sawi tawh angin kan sakhuana, kan Bible zirtirna nen inmil thlapin kan ram dan leh hraite hi kan chelek ve tur a ni ang.
Vai nu, sari bâl fé, ṭial rek ruk kaih pawhin an fate, an aia sang zâwk leh lian zâwk pawh chapala hlap an la ching a. An fate pawn, an nu leh pate ke hmawr deh an la kalpui zel. Haryana, Hisar-ah phei chuan Marcedes Car nei pawhin Bawngtawlailir an la nei tho a. Primary school aṭangin international school thlengin an nei.
An fate college kal turin an pate, an pute Lassi in tur pek an la ṭhulh chuang lo. Kan ramah pawh zawlbuk inzitirna te, YMA inzirtirnate, School-a inzirtirna leh thununna te, kan sakhuana leh Bible zirtirna te paih ṭhen si lovin, ram dân kan zawm thiam a ṭha ang.
Fate thunun kan hlamchhiah avang leh hmeichhiate dikna chavo humhim tuma kan hmanhlel lai hian thunun harsa zâwk, kan fapate an kal sual nasa a, a âwm nêm zawk hmeichhiate an ding chang zel a nih hi. Tichuan, mipa hek, mipa thi tam zawk tih kan lo ni ta a ni. "Kan chhungkua kan him," ti a lungawi taka kuangkuah ngawt thei kan ni lo.
Mi tam zawk an kal sual miau chuan ram leh hnam a la nghawng dawn, chutah chuan i tel ve phawt. Chutiang pumpelh turin nu leh pate pawhin, Sir RS-a sawi tum anga, ngaihtuahna thui tak nen kan fate an nihna mila kan thunun a, kan enkawl thiam a pawimawh ang.
Kan mithiamte sawi leh ziah fo angin kan fate thununa kawng dika hruai turin naktuk nghak lova vawiina bul ṭan a finthlak ber awm e.
- Muandinga, Nausel