Written by
- Eldani Pa
Siaha

DIRECT FINANCE KAN PE LO MAI DAWN EM NI?

Mizoram Political History chhui let chuan Lushai Hills District Council aṭangin bul kan ṭan ngei a ngai a, kum 1952-a District Council – khatih laia Assam Chief Minister Bishnuram Medi-an official taka a hawn hnu khan, kum khat a han liam meuh chuan India Sorkarin Pawi – Lakher Regional Council pawh 23rd April, 1953 khan Siahaah hawn turin rem a lo ti ve leh ta a. Han kir lawk ila, Saikao Lal, Pu Chhohmo Hlychho chuan Kum 1945-ah daih tawh khan Rorelna hran an neih theih nan Saikao-ah inhmuhkhawmna pawimawh tak mai a lo ko tawh a, hetah hian Mara leh Lai Lal eng emaw zat an tel nghe nghe a ni. Pawi – Lakher Regional Council pian theihna tur hian Pawi – Lakher Tribal Union chuan kum 1949 aṭangin hma a lo la ṭan tawh a, an hruaitu zinga langsarzualte chu – Pu Chhohmo Hlychho, Pu Vako leh Pu Z. Hengmanga te an ni. Pawi – Lakher Regional Council-ah hian lungrual taka awmho reng theih a ni dawn lo tih a lan chian em avangin District Council hran, India Sorkar hnenah an zuk dil leh ta a.

Kum 1972 khan Mizo District Council chu UT-a hlankai a ni a, Pawi – Lakher Regional Council pawh Autonoumos District Council Pathuma ṭhen hran a lo ni ta a; hemiin a lantir pawimawh tak mai chu Mizo District Council rualin Pawi – Lakher Regional Council pawhin hma a sawn ve zel tih a lantir a ni. Mizorama party-ten political ball atana an hman ṭhin, Chakma Autonomous District Council hi Mizorama Party emaw, Mizoram Sorkar pek a ni lo va, India Sorkar pek a ni tih hi kan pawm a hun tawh takzet.

Sixth Schedule Ammendment hi India sorkarin State pakhat chhunga cheng, hnam tlem zawkte chimral mai an nih loh nan leh, anmahnia ro an inrel ve zel theih nana duan a ni. Mizo District Council pawh kha Sixth Schedule hnuaia awm ṭhin a ni a; mahse, Mizoramin UT kan lo hmuh khan Six Schedule aṭangin ziahbo an ni ta a ni. Mizoram chhunga Sixth Schedule hnuaia la awmte chu Mara, Lai leh Chakma ADC te chauh kan lo ni ta tihna a nih chu.

Tun dinhmuna India-a Sixth Schedule hnuaia ADC awm mek te chu:

Assam:

1. Bodoland Territorial Council

2. Karbi Anglong Autonomous Council

3. Dima Hasao Autonomous District Council.

Meghalaya:

1. Garo Hills Autonomous District Council

2. Jaintia Hills Autonomous District Council

3. Khasi Hills Autonomous District Council

Tripura: Tripura Tribal Areas Autonomous District Council.

Mizoram:

1. Mara Autonomous District Council

2. Lai Autonomous District Council

3. Chakma Autonomous District Council

Tunah hian Ladakh pawh Sixth Schedule hnuaia an tel theih nan hmalakna an kalpui mek nia hriat a ni.

DIRECT FUNDING KAN PE DAWN EM?

Direct Funding sawi hmain Autonomous District Council-te hi eng thuneihna nge India Danpui hian a lo pek tlem han sawi zau deuh ila :- ADC area-ah hian Education bikah Middle School thleng enkawl phalsak a ni a, Revenue Collect phalsak a ni bawk a, Judiciary lamah pawh Court hial Council hnuaiah hian a awm ve a ni. Sixth schedule hnuaia ADC chanpualte chu:

■ Land management

■ Forest management

■ Water resources

■ Agriculture and cultivation

■ Formation of village councils

■ Public health

■ Sanitation

■ Village and town level policing

■ Appointment of traditional chiefs and headmen

■ Inheritance of property

■ Marriage and divorce

■ Social customs

■ Money lending and trading

■ Mining and minerals

Heng kan sawi bakah hian State-in dan a pass te hi ADC area-a hmang tur chuan ADC Session-ah a hranin pass ve leh a ngai a; entirnan, MLTP act te hi ADC area-ah effective tur chuan ADC session-a remtih ve phawt a ngai a; duh ni se la, ADC te hian an area-ah zu an zuar thei reng a ni. Tuna Sixth Schedule amendment tharah phei hi chuan thuneihna lian zawk ADC ten an hmuh ngei a rinawm. ADC area-a State enkawl department ṭhenkhat hi ADC ten a zavaiin an enkawl tawh a beiseiawm hle.

Direct Finance lamah lut ta ila, he thumal ADC area-a lar tak mai hi a sawichhuaktu hmasa chu kan politician ropui fam chang ta, Pu Hiphei ti ila kan sawi sual awm lo ve. INC-a a awm laiin an Manifesto ber ṭhin a ni a, Mizoram Sorkar Pu Hawla kaihhruai pawhin recommendation a ziak nghe nghe a ni. Direct Finance kan tih hian inlakhran lam a kawk lo va, Central aṭanga ADC hote hamṭhatna dawn ve tur angte, awlsam taka ADC ten an lo hmuh theihna tur kawng zawk a ni ti ila, pawm a hadam ber mai awm mang e. Central Sorkar-in ADC te tan awlsam têin pawisa a lo sanction dawn tihna lam a kawk lo va, Central sorkarin ADC te chanpual tur a lo earmark-na tur lam a kawk zawk a ni ti ila, pawm a hadamthlak zawk bawk awm e. Hemi piah lamah hian Sixth Schedule Ammendment tharah hi chuan ADC-ten State kaltlang lovin Central Project an dawn ve theihna tur kawng pawh a inhawn tawh a rinawm hle bawk.

Direct Finance hi Mizoram sorkar pek tur emaw pek theih a ni lo tih erawh kan hriat chian a pawimawh hle mai. North East state zinga Sixth Schedule Ammendment chungchanga positive recommendation pe lo awmchhun chu Mizoram chiah a ni maite hi rilru tinatu a ni a; Kristian ram ni si, mahni unaute hamṭhatna tur do tlat site hi khawvela thil mak berte zinga mi a ni ti ila, hnial a har viau mai thei.

Mizoram Assembly Session meuhah khan kan DC & MA Minister-in tham lo taka hnam tlem zawkte diriamna thu a sawi khan; kan Sorkar rilru chiang takin a tilang a. Minorities te hmusit hle siin an tana Central Scheme Pradhan Mantri Jan Vikas Karyakram (PMJVK) lo kal, puar taka a hawp thei hi minorities te chunga lawmthu sawi a ba zawk hliah hliah a ni. Kan Central Sorkar hian kan Mizoram Sorkar angin minorities te chungah rorel ve se la chuan kan State dinhmun tur hi a ngaihtuahawm viau mai thei! Kan bible-in “Miin in chunga an tiha in duh tûr ang zêlin, mi chungah pawh ti ve rawh u” a tih angin kan rilru puthmang pawh kan thlak a hun tawh khawp mai.

Mizoram ADC mipuite hmasawnna hi Mizoram hmasawnna a ni tih pawm thiam ila, kan inunauna pawh a ṭha zawk ngei ang. Tu nge mahni unau indang tawh te, malsawmna dawn tur do ngai?

- Eldani Pa, Siaha