Written by
- Dr JLalramchhuanga MD (Medicine)

FIMKHUR TAKA NUNPHUNG PANGNGAIA LET A ṬUL

(Nunphung thar chhawm zel tur kan nei)

It's not a choice between lives and livelihood. We can do both safely. 
- Dr Tedros Adhanom, WHO Chief.

A nawlpuiin ngaihdan kan lo neih, he hripui hi reh leh duak tura kan rin chu, a dik lo tih kan hmu chho zel rih. 'Tun ang khawlumah chuan a hri a pung chak lovang' tia ngaihdan siam tawkte kan awm laiin, nipui hun hmang mek Northern Hemisphere-ah pawh a hri kai kan pung chho zel rih a ni. Thlasik huna kan dinhmun tur hi a chiang rih lo hle. A invenna chungchangah pawh teirei peih a ṭul dawn hle mai. Covid 19 hi a reh mai dawn lo niin WHO chuan a sawi a. Hei vang hian inven ṭhat peih loh hun (response fatigue) thleng thei hial dawn in an sawi. (WHO Emergency Meeting 1/8/2020) 

Assam-ah chuan Covid 19 vanga thi zat 100 chuang an nih mek lai leh, Covid 19 hri kai zatin 41000 an pelh chho mek laiin, Hotel leh Restaurant-te hawn phalna a pe ṭan a. Hengte hian inkaihhruaina ṭha takin an zawm ngei tur a ni thung. Ei bar zawnna, sum leh pai dinhmun nghawng a nih tlat avangin, a theih chen chenah nunphung panngngai a kan let a ṭul si. Chumi kawngah erawh fimkhur takin, a hma ang ni lovin, invenna telin kan ti tur a ni.

Kan ṭhenawm state ṭhenkhatah chuan, a hri pu darhtu hriat loh a hri darh an nei chho mek niin alang. An Hospital ṭhenkhat pawh an buai hle. Keini pawhin kan ven ber tur chu Mipui vantlanga a hri darh tur hi a ni ang. He virus hi kan inkharkhip avang ngawtin a reh dawn lova. Amaherawhchu, a pu darhtu atan mihring a mamawh avangin, a hri kaite hi hri an put darh theih tawh loh thleng a an fimkhur a, mipui pawh mahni inveng chunga nitin hna kan thawh chuan, mipui vantlang zinga hri darh tur hi kan pumpelh theiin a rinawm. 

A ṭantirh lamah kan thiam dan danin kan lo inveng a. Kan tihdan a lo uchuak deuh a nih pawhin, tumah indem tur kan awm lo. Him kan duh a, dam khaw chhuah kan duh vang a ni. Kumtir aiin tunah chuan kan dinhmun a ṭha tawh zawk, a natna awmzia kan hriat belh a, invennna turte, hmalak dan awmze nei leh chin tawk tur thlengin. 

Mitinin mawhphurhna kan nei. Khawiah nge i kal dawn? Tunge i hmuh dawn? Eng nge i tih dawn? tihte hi kan inngaihtuah fo a ṭul. Hmun tawt leh zim, physical distancing tih theih lohna a ni em? Hmun chep leh thawveng lo (Close space) a ni em? Tute nge awm? Engtianga inven tur nge? Heng zawng zawngah hian mimal mawhphurhna a lian ta hle mai. 

Covid 19 nen nunphung pangngai kan zawh zel a ṭul, dam khaw chhuah nan inkharkhip hi a kawng awm chhun a ni lo. Lockdown avangin ei leh bar zawnna, natna  dang tuarte leh thil dangin a tuar thei. Chutih rualin, mimalin kan kalna tur, kan tel vena turah duhthlanna dik kan hman a ṭul. Kut i sil ṭha em? Midangte hlat thei angin i awm em? Mask i vuah ṭha em? Fimkhur takin nunphung thar nen nitin hna i thawk em? 

Hongkong khi kum 2003  khan SARS in a lo nuai hrep tawh a. Covid 19 a len ṭantirh aṭang khan an fimkhur hle. Lockdown fêt taka kalpui lovin a hri an thunun thei a ni. Mipuiin punkhawm leh inhnaichilh phallohna dan an zawm ṭha a. Kumtir aṭang khan Mask an vuah nghal fur mai a nih kha. Dawr leh sumdawnna hmunte an kâp thianghlim a, Hall/ Mall/ Shopping Centre/ Office a luh dawnin temperature an endik a. Hmun dang aṭanga lutte chu an test a. A hri kaite dah hrangin, an contact-te leh khualzinte an quarantine a. Khawvel ramdangah case a pun chhoh zel lai pawhin, kar 3 aia tam case thar nei miah lovin an awm thei a ni. 

Mahse, a thawh thumna (third wave) an tih mai chuan July thla ṭantirh aṭangin a nuai ve leh ta. Kar 3 chhung lekin case 1400 an nei hman a, chungho zinga a tam zawk lah chu an kaina hriat loh an ni zui a. Engin nge third wave hi thlen ta ang le? tiin bengsikin an ngaihtuah a. An mithiamte (health experts) chuan thlawhna pilot leh thawktu cabin crew-te, an lawng khalhtu sailor-te leh hnathawktute hi an lo test loh mai bakah quarantine an ni ve lo tih an hmuchhuak a. An hna an thawh zawhin public bus emaw Taxi emaw hmangin in lamah an hawng ṭhin a. Hripui len lai thlawhna leh lawnga mi zin veivak an awm loh lai pawhin, Hongkong-ah hian thlawhna leh lawng hmangin bungrua a thleng ruih ruih reng a ni. Chung phurtute chu an pawimawhin an economy chawi nungtu pawh an ni a. Ni 14 quarantine leh test pawh ti lovin an lo hrethiam ṭhin a lo ni a. Mahse, mipuiah a hri an luh meuh chuan, a pu luttu an han chhui a, heng ho hi an ni tih an hrechhuak ta a ni. 

Keini pawhin zin veivakte kan fim­khurpui an ṭul. Tuna positive kan neihte hi vanneihthlak takin quarantine centre-a awmlaite leh an contact-te an la nih zel rih a. Chu chuan hri darh dan min chhuitir zung zung thei a, test tur leh dahhran turte min hrilh zung zung thei a ni. Zin veivakte kan thlah dul chuan, a hri kaina hriat lohin mipuiah a darh palh a hlauhawm a ni. 

Sipai chetvelna (Troop movement) pawhin nasa takin hri darhna kawngah nghawng a nei thei tih kan hmu. Kan Sawrkarin mipuite himna tura he mi kawnga hma a lakna hi a fakawm hle.  

Inkharkhip reng thei kan nih loh avangin, nitin mahni invengin kan hna chhunzawm a ṭul a. Case thar kan neihte hi hmun khat a inhnaih taka awmte an ni tlangpui (Quarantine centre, Sipaihote leh Hotel). Hmun khata hri darh 'Cluster Spread' kan tih hi uluk taka kan zir chuan, a thlenna hmun hi building pakhat/ room khata awm, mi tam tak awm khawm, an inkara metre 1 pawh hmun awl zuah hlei thei lote an ni tlangpui. Heng ang hi kan ngaih pawimawh a ṭul. Pumpelh hram dan kan zawn a ngai. Hetiang ang hmunah hi chuan, a hri kai pakhat lek pawhin mi tam tak a kai chhawng thei (super spreading event).

A virus hrik hi inkai a awlsam viau lam aimahin, kan awmna hmunah engtiang taka inkai awlsamin nge kan awm tih hi kan in chhut fo tur a ni. Midang nen kan inkar a hla tawk em? 

ṭul lovah vâk chhuakin mi tamna hmunah ka awm em? Mask ka vuah ṭha em? tihte mahni kan inzawt fo tur a ni. A natna hrik hlauhawmna hi kan tinep thei lo a nih pawhin, kâi lo turin kan inveng thei a ni.

Tin, khawsik, khuh leh hahchhiau neite chu in lamah tawmim ila. Mask vuah ṭha in, midang hlat thei angin kan awm hram tur a ni. Chu chu kan him tlânna tur a ni ang. Kan lo positive palh chuan, hre miah lovin a tidarhtu kan ni thei. 

Worldpop researchers ten Rêl chhunga a hri inkaichhawn theih dan an zir chiannaah chuan, a hri vei nen a inkar hlat zawng (physical distance) leh chuan ho rei zawng (contact time) in awmzia a neihzia an hmuchhuak a. Inkara metre 1.5 tling lo a ṭhute in kaichhawn a awlsam a, tin, chuan ho chhung a rei poh leh in kaichhawn (chance of transmission) a awlsam bawk tih an hmuchhuak. 

Denmark-ah pawh hri vei an la tam loh avanga mask vuah ngei a ṭul rih lo tia an sawi hnu lawkah, Danish Health Official te chuan Public Transport leh Taxi a chuangte chuan mask vuah vek tur a ni an ti leh ta. 

Khawi hmunah pawh engtik hunah pawh, a hri vei hi kan bulah an lo awm theih avangin, kan him nan Mask kan vuah zel tur a ni. Veng bil inkharkhip thut thut thawmte kan hria a, hotel leh hospital khar thutte kan hre chho zel a, a hri laka kan him nan, midang hnaih loh thei ang berin awm tum ila, mask ṭha takin i vuah zel ang u. 

A hri kai dan kan hre vek tawh. Kan kâ, hnar leh mita a hrik a luh loh chuan, kan kai dawn lo. Kai tur chuan min khuh/hahchhiau khum emaw chil per kan lo dawn fuh aṭangin a ni ang. A nih loh chuan, keimahni kut ngei hmangin kan mit, kâ leh hnar kan khawihin mahni leh mahni kan inkaitir thei. A venna chu, midang hlat, kut sil ngun leh mask vuah ṭhat a ni mai. 

Tun thlengin kan state chhungah Covid 19 avanga thi kan la awm lo a, kan vannei takzet a ni. Kan sawrkarin theihtawpin hma a la a, mipuiten kan thlawp a, kan zavaia ṭanhona (collective effort) avangin tun hi kan thleng a ni. Sawrkar inkaihhruaina leh thupek awih zel ila, mitinin kan mawhphurhna chiang ila. Ram dang leh state dangte entawn ni zel turin i ṭang tlat ang u. 

Hlaua phili in awmzia a nei lo ang bawkin, hlauh loh ringawt pawh a ṭha hek lo. Fimkhur taka invenna erawhin awmzia a nei mai a ni lova, tawrhna tam tak min pumpelh tir thei bawk a ni. 

Chakna aiin finna a ṭha a,
Âwmkhauh aiin hriat thiamna.
Beih hmain ngun taka râl rêl a ṭha,
Rem i hriat poh leh i chak zâwk ang.
        Thufingte 24 : 5,6