Written by
- Laltlawmlova Chinzah

DISTRICT COUNCIL DIRECT FUNDING CHUNGCHANG ASSEMBLY HOUSE A INHNIALNA KHA...


Kan hriat theuh angin Mizoram State rorelna sang ber Assembly House ah date 23.02.2023 zan dar 7 velah District Council & Minority Affairs Demand sawihona a changtu Minister Pu R.Lalzirliana’n a kharna a neih laia Mizoram chhunga Autonomous District Council te Direct Funding leh thu neihna lian zawk chungchanga Opposition MLA te nena an inhnialna kha kan la hre theuhin ka ring a, Youtube lamah pawh chiang takin thlir tur a la awm a ni.

Hemi chungchangah hian mi tam takin ADC mipuite dem pawh a awl viau thei a. Tin, Mizoram sah hek tum ang lek lek te pawha ngai kan awm thin avangin sawi chian hi a thain ka hria.

1. Mizoram ADC te hi engtianga lo awm nge an nih?: India ram chu British awpna hnuai ata zalenna a hmuh dawn khan Assam state hnuaia Tribal/ Tlangmi te chu India ram hmun danga Tribal te nen an khawsak dan, nunphung leh rorelna a inang lo a, an danglam bik tih chiang takin B.R Ambedkar te ho khan an hmu a.

He mi zirchiang tur hian leh Advisory Committee pui turin Sub Committee Gopinath Bordoloi Committee chu date 27th Febuary, 1947 khan din a lo a ni a. He Committee hian Advisory Committee hnenah chipchiar takin report chu date 28th July, 1947 khan Advisory Committee ah an pe ta a, Advisory Committee in an zir chian hnuin Constituent Assembly President Pu B.R.Ambedkar hnenah an submit leh a, an ni’n siam that ngai laite an siam that hnuin Constituent Assembly chuan 5th, 6th and 7th September, 1949 ah zau taka sawihona an neih hnuin an pawm ta a ni.

Tichuan Sixth Schedule to the Constitution chu ziah luh a ni ta a ni. Hemi zulzui chiah hian kum 1952 khan Lushai Hills District Council chu din a lo ni ta a. Nimahsela, keini chhim lama awmte hi Lusei/ Lushai kan ni ve loh avangin leh Pawi leh Lakher kan nih avangin Pawi-Lakher Regional Council tiin 23.4.1953 khan pek kan ni ve leh ta a. Tichuan, 1.09.1954 khan Lushai Hills District Council tih chu ‘Mizo District Council’ tia thlak a ni zui ta bawk a. Kum 1972 a Mizo District Council chu Union Territory dinhmuna hlan kai a nih khan Pawi-Lakher Regional Council pawh chu Lai District Council, Mara District Council leh Chakma District Council ah then hran a lo ni ta a. Heta pawi em em mai chu, Lai ho chenna thenkhat chu CADC area ah rin luh a ni ta a ni.

Heta lang chiang ta chu heng ADC pathum te hi lo hmuh mawh ve viau ngawt tur a ni lo a, Constitutionally aLushai Hills District Council anga din a ni a, thiah tih lam phei chu sawi rik loh a tha viau mai. Heng hian ADC area mipuite rilru ah inlak hran duhna a pian tir phah zawk fo mai.

2. Sixth Schedule Amend­ment chu eng vanga dil nge kan nih?: Mizo­ram mipui tam takte ti luhaitu leh sawi hlawh em em mai chu DIRECT FUNDING HI a ni a. Tun hmain Prime Minister Rajiv Gandhi hnenah khan Direct Funding hi an lo dil daih tawh a, mak tak maiin Pu Rajiv Gandhi te nufa khan ADC area hi an lo tlawh ve teh tlat a. Anni nufa kha India Prime Minister chhim lam thlenga kal awmchhun an ni mai awm e. Tin, Sonia Gandhi ngei pawh hian Tuithumhnar khua hi kum 2008 khan a thleng tawh bawk a ni. Mizoram ADC hotute chauh hian Council in thuneihna lian zawk leh sum lama an harsatna sutkian a nih theih nan State danga ADC te pawh hian Central sorkar ah hian an lo thlen fo mai a. Mizoram ADC te hian Memorandum pawh vawi eng emaw zat an lo submit tawh ṭhin a ni. Congress sorkar Pu Lal Thanhawla kaihhruai khan anmahni mimal bakah Council of Ministers Meeting meuhin min recommend kha a ni a. Kei ngei pawh hi Mizoram MP(R) leh Assembly Spea­ker lo ni tawh Pu Hiphei (L) zui khan 4th June, 2016 khan Delhi ah Sixth Schedule Amendment chungchangah Home Minsitry dawrin ka kal ve a. Hemi ṭum hian a buaipuitu ber Home Ministry Dy.Secretary ṭhin Ajay Kanojia kan hmu a, chuta chiang taka a sawi chu “Sir, Sixth Schedule Amendment Draft kha kan peih tawh a, mahse hei BJP Ministry hian Ministry dangah min sawn tak avangin a thlen chin kan hre thei tawh lo a ni e, pipe line-ah a awm tawhin ka ring,” a ti a. Chumi hnu chuan Home Minister Rajnath Singh leh Jt.Secretary Satyandra Garg kan hmu leh a, Minister chuan a lo enzui tur thu min hrilh nghe nghe a ni. UPA sorkar kha la ding reng se la, ADC te hian kan awh ngawih ngawih thuneihna lian zawk min pe ang a, state-in duh ang anga kan sum a tih khawtlai ṭhin hi a tawp ngeiin a rinawm.

Chuvangin ADC mipuite tan chuan Congress Party hi an ṭha zawk tlat zel a, development tam tak min petu pawh Pu Lal Thanhawla kaihhruai tho hi a ni.

Hetianga ADC ten Direct Funding leh Additional Power kan dil chhan hi han tarlang ila;


a) State-a sorkar lai party hian an Party Politics sawh ngheh nan an hmang ṭhin: Hei hi sawi tur a tam thei viau awm e. State sorkara sorkarna changtu party khan ADC-ah an party a sorkar loh chuan kawng hrang hrangin sum leh pai leh development ah a hrek ṭhin a, chuvangin loh theih lohna avangin MDC te khan an party awmna insiamrem a ngaih phah ṭhin. A chhunga cheng mipuite tan chuan a huatthlala thei viau mai.

b) ADC te sum hmuh tur hi state sorkar hian a hun takah a pe ṭhin lo: Hei hi ADC-te lu tihaitu ber pakhat a ni a. An hmuh ngei ngei tur State BE-a dahsa vek pawh hi a hun takah state lam hian a pe ṭhin lo a, Centrally Sponsored Scheme ADC ten an dil chhuah ve pawh a pek ṭhin loh avangin nasa takin hlawh leh hmasawnna hnathawh kawngah harsatna an tawh phah ziah ṭhin a, a pe tlai mai chu sawi loh tuna MNF Ministry phei hi chuan MADC ten Concept Paper leh DPR thlenga an inseam, Congress sorkarin a forward-sak Central aṭanga an dil chhuah liau liau, Chakhei to Siasi Road siamna tur Rs. 491131000/- man pawh chhuhsakin, Restricted Tender siamin tunlaia lar tak Kamrula chu duhsak taka pek a ni awm e. CM Pu Zoramthanga phei chuan Assembly House-ah pek a phal loh thu leh mi special bikin an thawh a ngaih thu a sawi nghe nghe a nih kha. Kum 2016-a NIRD-in Shillong hmuna Integrated Planning Meeting an buatsaih ṭumin NEC Member Pu CK.Das IAS (Rtd) hnenah sum hren khawtlaisak kan nih ṭhin dan te, State Matching share a ngaih avanga State sorkarin State Priority list-a min dah harsa an tih dan te, NEC hian ADC te tana Separate Allocation NEC Budget ah siamsak kan nih loh chuan kan tan development thawh ve a harsat thute ka thlen a, ADC dangte harsatna a lo ni bawk a, a ngaipawimawh hle a, a lo enzui tur thu a sawi nghe nghe a ni. Tichuan tunah chuan kawng a inhawng chho ṭan ta niin ka hria a, NEC aṭangin Direct-in sum pawh a kal dawn mai ni loin, 30% hial NEC Budget aṭangin hnam hnufualte tan dah a niin, state priority list kher kher loin a theih dawn niin a lang.

c) Council-a Department te tihchangtlun a ni lo: Mizoram sorkar hian vawiin thleng hian LADC-ah chuan Department 37 a pe a. Heng Department te hi pangngai taka enkawlna sum a pe ṭhin lo a, ADC tan hmalak ngaihna a awm lo a ni. Heng department te hi tihchangtlun ni se la, Mizoram sorkar hian a department ṭhenkhat chu ADC area aṭangin a lakchhuah a ngai ang. Heng vang hi nge ni dawn ni, kan department neihte hi hnathawhna tur sum min pe lo a ni.

d) Department hi Parallel-in a dah tlat: Sawi tak ang khan Mizoram sorkar hian Council hnuai department tam tak an neihsa a awm a, heng hi an area-ah hian hmalaktira hmalakna tur sum pawh pe mai tur a nih laiin, chutiang ang department chu la chhuak duh loin a dah lui tlat si a ni. Gupta Commission phei kha chuan hetiang duplicacy awm theihna department reng reng hi chu withdraw vek a, Council-a department awmte tihchangtlunsak turin leh NIT pawh ADC pathumte tana dinsak turin state sorkar pawh suggestion a pe nghe nghe a ni.

e) Budget a pek dan hi a lungawithlak loh: Kan hriat ṭheuh angin sorkar chuan ami chengte mil deuhin leh tam dan azirin Budget Estimate pawh a siam ṭhin a ni a. Mizoram mihring awm zat aṭanga chhiar hian ADC area hian 15% teh meuh population-ah a contribute a. Nimahsela, Budget a pek chhuahnaah erawh chuan ADC pathum tan hian state total outlay or BE aṭangin 4% bak hi a pe ṭhin lo a, Council sorkar tan an mipuite tana hmasawnna hnathawhna a awm lo a ni. Chuvangin 15% population an contribute si chuan Mizoram Budget aṭang hian 10% aia tlem lo hi a pek ve a ngai a ni. Tichuan tuna kalphung zawh lai mek angin 11:9:7 ration hmangin Lai, Mara leh Chakma ADC ten an insem ve dawn a ni. Tuna kan dinhmunah chuan Salary-ah loh theih lohna avangin thawktute hlawh pung ṭthin vel avang hian a pek tam deuh a ngai a, development work thawhna tur chu kum rei tak hi budget ngai (same size) in a pe tawh a ni. Hrechiang ula chu Council-ho khawngaihthlakzia hi in hmu thiam ang.

f) ADC Power neihsa chhuhsak a ni: Hetah hian chiang taka ka sawi duh chu Elementary Education hi Sixth Schedule angin District Council te thu hnuaia awm tur a ni a. Nimahsela, State Education Department hi ADC area ah pawh a inrawlh lui tlat zel a. Vawiin thlengin SAMAGRA scheme pawh hi ADC te hian thuneihna Appointments, Posting & Transfer leh Financial-ah pawh SPD Office aṭang vekin control a ni a, school materials supply ang chi zawng zawngte, Text Book Print thlengin SPD Office lamin a control vek a ni. He thilah hian keimah ngeiin MHRD ka zu dawr a, Representation ka zu submit bawk a. MHRD lamin Pi Estheri Education Secretary a nih lai khan insawifiah turin an rawn ti tawh a, thiam takin CADC CEM Rashik Mohan Chakma hmangin leh pehhelin an zu insawifiah a, thuneitu kan ni ta si lo a, kan thu a tawp rih a, vawiin thleng hian engkim mai hi SPD Office lamin an la control vek a ni. ADC area DPC hnuaia post ruakah ADC pawn lam mi an duhsak zawng an rawn vawm lut a, an post-ah an awmtir leh si lo a, kan zirna pawh hian a tuar viau tawh a ni. Sawi tur tam tak a awm a, heti chinah hian duhtawk phawt ang.

3. 125th Constitution Amendment chu eng nge? : A chunga kan tarlan ang khian ADC ten harsatna an tawh ṭhin avanga Central lama an zualko ṭhinna chuan rah duhawm tak rawn chhuakin, UPA Sorkar Pu Manmohan Singa kaihhruai khan tihpuiltinsak hman lo mah se, Pu Narendra Modi kaihhruai BJP sorkar chuan India Danpui vawi 125 na siamṭhatna nih tur thu 24th January, 2019 khan puan chhuah a ni ta kha a ni a. A nihna takah phei chuan he 125th Constitution Amendment hian a tum ber chu; Sixth Schedule area mite tana Article 280 ah hian clause (ca) dah belh a ADC te, Municipal leh Village Council ten sum tam zawk leh mumal taka an hmuh theihna tur atan te, District Council hming thlakna turte, hmeichhiate tana seat hauhsakna turte, Assam rama Autonomous Council te thuneihna pek belhna turte, Sixth Schedule Area nei state te tana Finance Commission dinna turte, ADC te election Conduct tura State Election Commission kuta dahte leh Anti defection law dah luh te a ni.

Tichuan Bill chu date 6th Febuary, 2019 ah Rajya Sabha ah Pu Rajnath Singh khan a pu lut a. Hemi bawhzui hian Parliamentary Standing Committee chuan hemi kum vek hian Delhi-ah Parliament Committee Room ah North East a Autonomous District Council-te kokhawmin Meeting a neihpui a, mahni ADC tan theihtawp chhuahin kan mamawh thlenin kan sawi ṭheuh hlawm a. An thu rawn angin Guwahati ah Memorandum thehluta meeting neih leh turin kan ṭin ta a ni. Tichuan, Guwahati ah chuan Radisson Blue Hotel ah date 20th January, 2020 khan Meeting neih leh niin, state angin koh kan ni a. Hetah hian kan Memorandum te pawh kan submit leh ta a ni. Tin, Pu R.Lalzirliana hi meeting-ah hian sawm a ni bawk lo a, a tel pawh a tel bawk lo a, Mizoram mipui hmaah dawt chiang takin a sawi a, Maharastra State ah te Sixth Schedule hnuaia District Council awm angin a sawi a, kum 10 chuang a department enkawl chanchin pawh a hrechiang lo hle a ni.

4. Mizoram Sorkar chu Comment pe turin tih a ni em?: Hetia Parliamentary Standing Committee ten Report an siam zawh hnu khan Central lam chuan Mizoram sorkar MNF Party Pu Zoramthanga kaihhruai chu a rawn ráwn a ni chék ang chu, RTI hmanga zawhna an rawn chhanna copy-ah chuan Mizoram ADC ten thuneihna lian zawk leh sum mumal zawka kan hmuh theih nana kan dil zawng zawng; Article 280 hnuaia State Finance Commission din a nih huna member awm ve kan dilna te, State lamin sum lama hrêkna leh harsatna min siam loh nana Ear-marked veka fund min dahsak theih nana provision min siamsak turte. Tin, Sixth Schedule Para 3 ah hian ‘3C’ dah belha ADC te Dan siam theihna tam zawk Assam State chhunga Autonomous District Council an pek ang dah ve tura kan dilna te, ADC dang zawng Territorial Council tia hming an thlak dawn tho avanga kan hming pawh chutianga thlak ve kan dilna te (Territorial Council telh tura kan dil kherna chhan hi nakin zelah midangte nena danglamna lian tak a awm kan hlau a ni), State Finance Commision ah ADC aiawh dah ve tura kan ngennate chu min hnawlsak vek a, ‘tun dinhmunah ADC te hian heng hi an mamawh lo a, sum sen belhna mai tur a ni’ tiin comment min peksak a ni.

5. Direct Funding chu a theih reng em?: He thil hi Mizoram ADC pawn lam Mizoram mipuite rilru tibuaitu a ni a, helh fe fe pawh an tam a, ṭhenkhat lahin “Mizoram sah hek tum” tihte leh “Direct Funding an neih chuan UT kan pe a ni dawn asin” ti tawk lah bo lo bawk. A chung lama points hrang hrang kan tarlan khi ADC ten Direct Funding kan dil chhan ber ṭhin a ni a. A nihna takah chuan Luhsai Hills District Council kha 1952-ah din niin, keini hi 1953 ah dinsak kan ni ve a, Direct Funding kan lo dil a nih pawhin kan mawh lutuk bik lo e. Pu Lal Thanhawla kaihhruai Congress Party sorkar khan duhsak takin recommend min siamsak a, Central sorkarin zirchianna hrang hrang a neih hnu khan Direct Funding tak hi a theih loh a ni tih a lang chiang ta a. Parliamentary Standing Committee pawh hian Constitution scheme awm lai a kalh mai bakah State leh ADC te inkar ah a ṭha lo zawngin nghawng a nei thei dawn a ni a ti a. Central Sorkar sum bawm Consolidated Fund of India aṭanga State sorkarin sum a dawn ang hian chuan a theih loh a ni. Amaherawhchu, Article 280 hnuaiah hian “ca” dah belhin ADC leh an hnuaia Municipal Council leh Village Council ten sum awmze nei zawka an dawn vena tur a duang mai a ni. Tichuan, State sum bawm aṭang bawkin ADC te hian pawisa an dawng ang. A nihna takah chuan Pu Lal Thanhawla khan 1st Mizoram Finance Commission a lo din daih tawh a, Pu Vanhela Pachuau kha Commissioner a ni nghe nghein ka hria a. He MSFC hi kum 2020-a tawp kha a ni a, Pu Zoramthanga kaihhruai hian a din lawk duh leh ta lo thung a ni. Khatiang ang zulzui tho kha a ni a, mahse Constitution-ah meuh ziah luh a nih takah chuan tun hma aiin a ṭha zawk ngei dawn a, CM phur leh phur loah a innghat tawh dawn lo a ni. Hei hian nasa taka danglamna a thlen beisei a ni a. Chutih rual erawh chuan 1st MSFC-in Award an siam pawh kha en let ila, kan population ngaihtuah chuan a beitham hle a ni. Chuvang taka Commission member-ah pawh ADC aiawhte tel ve tura ngenna thlen kan ni. Thil lang chiang ta em em erawh chu, Direct Funding hi theih loh mah se la, Congress Party hian ADC ten thuneihna lian zawk kan neih hi a remti a ni tih hi. Hei hian Congress Party hruaitute lo ropuizia a pholang a ni. MNF Party sorkar Pu Zoramthanga kaihhruai MLA leh a changtu Minister ngei maiin namnul taka min nuihsawh a, dawhkan benga min haw haw khum chunga central sorkara negative comment min peksak vek mai kha chu ADC mipuite tan chuan a na thlawt a ni.

A tawpna bera ka sawi duh chu Direct Funding dil te, Additional Power dilte hi Democracy a nih angin kan Political Rights a ni a, ADC pawn lama awm vang ngawtin I helh lo ang u. Delegation of Powers hi a democracy a, mipui tan a ṭha a ni. Dik tak chuan ADC-te hi lo nei lo ila, keini chhim lam hi rethei bakberhin kan la awm maithei. Chuvangin lungrual taka unau kan awm tlan theihna tur chu development rualkhai zawk neih a, thuneihna insemzaite a ni a. Ringlo mite pawhin an mipuite thuneihna lian zawk leh sum tam zawk a pek theih lai a, Pathian nung be zawk leh Pathian hming faka lam zawkin heti tak maia mahni unaute hmasawnna tur lo dodal hi a Kristian lo a, Pathian nung ringtu zia a ni lo a ni. Council ṭhiah tihte phei hi chu kan unau Mizo mipuite ka aṭangin ri tawh lo se, chuti lo zawng chakai pawh a kaw tawpah a ṭang ve a nia.
Lairam leh Hnam dam reng rawh se.

- Laltlawmlova Chinzah