Written by
- Lalnunṭawma Fanai

Bal thiang tawh lo, fai reng tawh tur Ngopa (Waste to Art & Waste to Wealth)



Mihringte hnawmhnawk hi mihringin thil mawi a duan chhuahna hmanrua atana hmanraw ṭangkaiah a hman theih tawh a (waste to art), sum hai luhna atan hman a ni tawh bawk (waste to wealth)! Hei hi khawvel hmun dangah pawh kalphung thar a ni mek a, Aizawl bawlhhlawh pawh suma chantir mek a ni ta. UD&PA department in Mizorama khawpuia puan (Urban Town 17) zinga kum liamta 2022-a khawpui fai bera a thlan chu Ngopa a ni. Bal leh turin an kir thiang tawh lo a, fai reng turin an insanmar reng a ngai tawh dawn a; an koah faina mawhphurhna lian tak nghahin a awm ta a, Mizoramin a thlir reng tawh ang.

Ramtuk thla ni 13, 2023 (Thawhṭanni)-ah Ngopa kan thleng a, faina kawnga mipuite zirtirna atan kan tlawh a; thil dangdai tak tak kan han hmu! Ngaihtuahna thar an nei a, awm ngai lo ata thil dangdai tak an siam! Hengte hi fai bera thlanna atana hlangkaitu pawimawh a tling a, i chhiar nin hman loh tur tâwk chiahin kan sawi dawn a ni.

Polythene/Plastic sumah an chantir!

Ministry of Housing & Urban Affairs in fai intihsiakna tehfung atana thupuia hman ‘Waste to Art’ leh ‘Waste to Wealth’ lama an hmalakna a hmuhnawm riau. Zirlai leh naupangte an tiphur thiam a, khaw lai, tuiluankawr, ramhnuai leh luidunga sarang leh plastic an chhar khawm a, Polythene kg 1 Rs 50 leh Plastic kg 1 Rs 30 in leisak a, naupangin bawlhhlawh sumah an chanter a nih chu! Heng bawlhhlawh an lei khawm hi, khawvel ram dangtea an tih angin alkatra chhuannaah balu nen an chhuang a, Anganwadi centre No. IV kawt an chhung! He thil hi zawngchhang thlak an ti hle a. Hei hi khawpui fai intihsiaknaa dinhmun ṭhaa Ngopa hlangkaitu zinga pawimawh tak a ni. Naupang rilrua faina tuh ngheh hi a changkang a, a dik a, an ṭhanlenpui dawn khawp. School naupangte hi khawtlang fai siamtu an ni thei (students can be the creators of a clean society) tih theme-a hmangin nasa taka hma an la a, a hlawhtling hle. Zirlaite rilruah fai pawimawhzia an tuh nasa hle a, hei hian nghawng thui tak a nei ang. Bawlhhlawh paih mai mai ṭin aṭangin thil mawi an siam a, a ṭha hle.

Bawlhhlawh aṭangin meihawl (Biomass briquette) :

Innovation & best practices lama an hmalakna hi a ṭha zawnga ngaihtuah zui tur chi a ni. Bawlhhlawh aṭanga meihawl thlakna tur, biomass briquette siam chhuahna tur sum an zawng khawm a. Bialtu MLA Dr L. Thangmawia biain, a ni hian MLA fund aṭangin nuai hnih a pe a, MGNREGS aṭangin nuai 28 an dawng bawk a, nuai 30 in hma an la. He project thupui atan hian, ‘Mi ṭhenkhat bawlhhlawh kha mi ṭhenkhat tan sum chang thei a ni (One man's trash is another man's treasure) tih an thlang! SDO (C) Pu Vanlalṭanpuia min hrilhfiah dan chuan, “Bawlhhlawh ṭawih thei chi te, hnimhnah, thing hnah, leh thil ṭawih thei chi hrang hrang lakkhawm aṭanga energy siam a, Meihawl thlakna atana hman theih tura siam hi biomass briquette chu a ni. Biomass energy hi thil dang aṭang pawhin a siam theih a. Mahse Ngopaa kan tum ber hi chu kan bawlhhlawh paih ral mai mai hmang tangkai a, ramngaw leh thing meihawl atana kan tih chereu ṭhinte ven nan leh meihawl thlak nana kan tih ber. Khawvawtah meilumah a hman theih a, eirawngbawl nan leh thingpui dawrah a hman theih bawk a, khu a tichhuak ve lo hi a ṭhatna a ni,” tiin. March/ April velah peihfel an inbeisei. A hlawhtlin hun a nghahhlelhawm hle. En zel ang aw.

Hmeichhia leh rualbanlo tan Toilet!

Ngopa khuain mi khaw tih lo hang thil dangdai tak an kalpui a awm a, chu chu toilet an enkawl dan leh an kalpui dan a ni. An khaw chhun lun lai, ‘0’ point sira toilet an siamah, hmeichhiate tana ṭangkai tur sanitary pad vending machine leh incinerator an dah. Vending Machine-ah hian, pawisa thir Rs 2 an thlak chuan, pad pakhat a lo chhuak a, Rs 5 an thlak chuan pad 2 a lo chhuak ṭhin. Hmeichhiain sanitary pad an hman hlui hi incinerator-ah hian hal ral zui mai tur a ni bawk. Eng emaw avanga khawlaia chhuak laklawh, hmeichhiate tan a ṭangkai hle a, hetiang ngaihtuahna thar hian faina tehfungah a chawisangin a rinawm. Public Toilet pannaah rualbanlo nawrna tur siam a ni a, an inthiar zawha an invawn thawhna tur siam a ni bawk. Mipuiin sawisel duh an neihte sawiselna tur an dah a, an enfiah ṭhin. a, Enkawltu bik awmin fai taka enkawl a ni a, ODF a an inpuan rualin 24x7 a hman theih turin an kalpui bawk.

Insakna bawlhhlawh paihna bik siam a ni :

Khaw dangin an tih zen zen loh, in sakna bungraw paihna (Construction & Demolition Waste) paihna an nei a, mipuite hnenah hriattirna mumal tak siam a ni. SUP ban awareness leh 3R chungchangah uar taka awareness neih a ni.

Mipui inpekna sawi a ngai. Ṭum tam tak an hnatlang a, kum 2022 January aṭanga November ni 30 thleng khan faina kawnga hnatlanga mipui tha sen zat belhkhawm chu tha 5,146 zet ani! Khaw chhunga sorkar department te an ṭang vek a, hlawh tam dan azirin pawisa an thawh ṭhin. Nodal officer Pu Vanlalṭanpui SDO (C) a ṭang hle a, ngaihtuahna a seng nasa hle. A hova meeting in a pass angin, kum 2021 khan Group A in Rs 500, B in Rs 300, C in Rs 200 leh a nghet lo leh group D in Rs 100 an tawh a, hei hi zawngchhang thlak an ti hle. Kum 2022-ah erawh office hrang hrangah thawhlawm thawh tur an siam rem thung, VC, VEC leh NGO hrang hrang leh zirlaite thlengin an ṭang hle. Nin chang an nei ang a, faina kawng zawh hi a namai lo. Kum 2020 Dec ni 28-ah UD&PA in Urban Town-ah a puang a, intihsiakna an tel hmasak ber 2021 ah pahnihna an ni a, kum nga zet khaw fai ber lo ni tawh Biate an pha lo. Kum liamta 2022 ah pakhatna an ni ta.

Ngopa hian fai an tum a, an ṭang a, local ambassadore pawh an nei thlap a, chu chu Pu Zoramhruaia (Hruaitea) a ni. Sawi tur a tam a, ziah kim sen a ni lo. Nakkum KṬP General Conference thlengtu tur an ni a, KṬP member sing rualin kum 2022 a khaw fai bera thlanah hian kal an châk dawn! Bal thiang tawh lo, fai reng tawh tur Ngopa, Waste to Art & Waste to Wealth kalpui thiam khua hi an hawi kir a thiang tawh lo! Khaw mipuite pawhin fai nawmzia an hria a, fai tura tha thawh hi nin châng an nei a ni pawhin, hei hi an chhunzawm reng a ṭul tawh ang. Bal turin kir tawh suh se. Tlâng chunga khaw awm chu mipuiin kan en reng tawh ang.

- Lalnunṭawma Fanai