Neitu Thinlung
Aw, Zoram nuam, suihlung phang lo la,
Ṭhang leh tharte’n pheilai vawrin,
Lalpa chakna hmangin kan bei zel dawn;
Hmelma doral.
Thuhma
Nikum khan kan khua, Mualbu (L), Lawngtlai district YLA chuan tuihna humhalh chungchang inzirtirna tura intihsiakna, CYLA lamin an buatsaihnaah short video an chang ve a. An lemchanaah chuan an VCP chuan Sabual Mual chu tuikhur hnar a nih avangin chuta ram neitute chuan khawtlang hnenah an ram chu hlan turin a ngen a. A tirah an remti vek a. Mahse, a ram neitute zinga a tam zawk chuan thu dang hla dang an lo nei ta tlat mai a. An ram chu an ui a, an hlan duh ta lo a ni. Chutah an VCP (amah leh a unaute pawhin Sabual Mualah hian ram an nei a ni) chu a rilru a na em em a! Ṭap ṭepin an ram khawtlang hnena hlan duh lotute a hau ta vak mai a. Chuta a hauhnaa a thusawi pakhat hi ka duh khawp mai a. Heti angin,
‘Tun aṭanga kum 50 a ral meuh chuan kan tu leh fate hian pem chhuah reng tum Chatuantawii Pa, mikhual Pasina Pa tiin an la nuihzat ang che u…’ tiin.
He lai thu leh hla hi ka awm hle hle lai te, chîk taka thil ka ngaihtuah laite hian ka rilruah a lo lang leh zawk ṭhin. Ka hre rei ta phian a, ka theihnghilh thei lo a ni. Mualbu (L) khua, tá anga nei thei lote dinhmun leh nihna, an inhuam chin leh an rilru puthmang hian ka ngaihtuahna a tikal thui ṭhin khawp mai. Mualbu (L) hi Mizoram pumpui angah te, tin, Zohnahthlak ang zawnga kan chenna ram (Bangladesh, India leh Myanmar) ang zawngtein ka han thlakthleng kual ṭhin a. Ngaihtuahna thar leh rilru thar keimahah min siamsak ṭeuh ṭhin a ni.
Tehkhawng pawimawh tak a ni
World Bank hian khawvel hmun hrang hrangah hmalakna (programme) a kalpui reng reng ṭhin a. Chu hmalakna chu a hlawhtlin leh tlin loh an teh leh vek ṭhin. Chuta an tehnate chu (a) engti anga thui nge hma an lak theih? (b) mithiam leh a ngaihna hriaten an lo dawnsawn dan, leh (c) sorkar hruaitu lute hnen aṭanga puihna an dawn dan leh inhuam dante a ni. Hemi hmang hian mithiamte’n journal lamah World Bank hmalakna lam hawi paper an ziak ṭhin a. Hun a lo kal zel a, a hnuah tehna dang an telh belh veleh a, chu an tehna chu – hmalakna an kalpui meka chu an hmalaknaa mi chengte’n tá angin an en em? tih a ni. Heng tehna pali hmang hian hmalakna hlawhtlin leh tlin loh chu mithiam – professor leh mi chikmite’n an chip luai luai ta ṭhin a ni. Hei hian hmalakna awm leh zel tur atan pawh inbuatsaihna ṭha tak a pe ta zel a, a ṭangkai em em a ni.
Sorkar hna chauh hi hna a ni lo a. Tun hnaiah Mizo ṭhalaite pawh mimal company hrang hrangah kan thawk ve ta nual a. Kan hmelhriat ve ta fu mai. Mizoram pawna hna thawk, Mizo ṭhalai intodelh tum, mi fel tak tak leh mi tluang tak tak ka tawng ta nual a. An hnathawhna company hnuaia an training dan zawh hi ka ching fu a. Chîk lehzuala ka zawh hian ‘kan hotute hian neitu thinlung pu turin min duh’ tih hi an sawi tel ziah zel a ni. Hemi avang hian sorkar hospital aia mimal hospital a ṭhat zawkna chhan te, sorkar thlawhna aiin mimal thlawhnaa chuan a nawm zawk chhan te, sorkar khualbuk aia mimal hotel a ṭhat zawk chhante leh a dang tam tak min ngaihtuahtir ṭhin a ni. Neitu thinlung pu chunga hna thawh leh inhlawhfa rilru pu chunga hna thawh chuan a ṭha lam zawnga nghawng a neih theih dan tur chu tu pawhin kan chhût thiam ang.
Mizoram hi kan ta a ni
Mizoram hi kan pi leh pute’n lu chhum ban chhum huama mi hráng sahráng laka an lo humalh, an ta, kan ram a ni a. A neitu kan ni. Chumi avang chuan Mizoram chhunga thil – hmuh theih leh hmuh theih loh, kan ram chung vanzawla thilte leh lei hnuaia thil awm zawng zawngte nen hian kan ta vek a ni, a neitu kan ni. Chumi awmzia chu motor kawng te, thlawhna ṭum hmun te, sorkarna te, office thil te, damdawi in te, sorkar sikul te, lui te, ramsa te, thing leh mau te, leh engkim mai hi a neitu kan ni tihna a ni.
Neitu nihna
Kan thil neihte chu kan hlut ṭhin a, a chhiat a ṭhatah mawhphurtu kan ni takzet a ni. Mahni thil chu ṭha takin enkawl kan tum ṭhin. Mihring thiamna leh finna aṭanga chhutin a ṭha thei ang ber leh ṭangkai thei ber turin chhuah ka tum ṭhin ang. Kan thil, kan ta chu keimahni, kan taksa peng angin kan ngai ṭhin a, a sapṭawng takin ‘extension of self’ kan ti thei ang. Kan motor emaw kan scooty emaw hi miin kan hmuh lai ngeiin tubohin emaw lo chhu bur bur ta se, kan rilru a na ang. Kan thin pawh a rim hle ang a. Thil dang tih lai nei eng ang mah ila, buai em em mah ila, ka thil, keima ta an tihchhiat chuan ka rilru leh ngaihtuahna a la peng tlat dawn a ni. A chhan chu a neitu kan nih avangin ka car emaw ka scooty emaw nen khan inzawmna kan nei a. Kan taksa peng an ni ve tlat a ni.
A chunga kan sawi aṭanga pawimawh ta em em chu kan ta neihte nena kan inlaichinna hi a ni ta tihna a ni. Kan ta (kan thil) chu keimahni taksa peng (extension of self) anga kan en theihna khan kan ngaihtuahnaah leh thiltihah ta neihna thinlung diktak min pe mai dawn tihna a nih chu. Mizoram pawh hi hnam dangte tan chuan eng vak ni lo mah se kan pianna, kan seilenna, kan hmangaihte awmna, kan chhungte nena kan khawsakna a nih avang hian a neitu thinlung kan pu thei tihna a ni.
Neitu thinlung chu…
Hei hi he thuziaka uar taka ka lo ziah duh chu a ni ta a ni. A chunga kan ziah ang khian Mizoram hi a neitu kan ni a, a chhunga thil awm zawng zawng hi kan ta a ni. Neitu nihna kan sawi tawh a, sawi thui ngai lovin puitling chuan kan hrethiam vek a ni. A nih leh han inzawt ta phawng phawng mai ila. Lamlian (motor kawng) te hi a neitu kan ni kan ti tawh a, kawng chhe em ema kan tlan laite hian a sawt nasat lutuk avangin nge kan rilru a nat ṭhin, kawng neitu kan nih avangin? Tin, thlawhna ṭum hmun (airport) thawm ṭhat mek a chimte khan kan rilru a lo na pha ve em? Nge nia engah mah kan ngai lo zawk? Zawhna pawimawh tak a ni. Sorkar office dawr harsa tih chang i neihte hian a thawktute i huat avangin nge ta neitu i nih avangin i rilru a na ṭhin? Han chhang dawn chin teh…
A pawimawh khawp mai! Sorkar thiltihna leh hmalaknaah hlemhletna te, eirukna te, inpuanhnuaina te, leh thil ṭha lo tam tak a awm nia i hriat changte hian i rilru a na pha ve ṭhin em? A na pha meuh lo a nih chuan inngaihtuah chian a ṭul maithei a ni. Mizoram neitu zingah i lo tel ve lem lo tihna a ni thei ang. Mi thiltitheite an hausa tulh tulh te, retheite leh kuthnathawkte an rethei tulh tulh a, ngaihsak an ni lo tulh tulhte hi mutmawh hnarmawhah i nei ve ṭhin em? Neitu thinlung aṭang hian han dawn ve chhin teh…
Restricted tender titawp theitu, mahni hlawh phu tawka khawsa thei tur, eiruknaa fihlim, mirethei leh kuthnathawktute ngaihsaka hmasawnna rualkhai taka kaltir theitu tur ramhruaitu neih i chak ve ṭhin em? Chuti ang sorkar ṭha chu neih duhna thinlung i nei ṭhin em? Neih theih dan tur kawng i lo dap ve tawh ṭhin em? Mi pamham leh duhamte inluling, duh duh tithei i hmuhte hian i danglam ṭhin em? Dan lo anga damdawi, kuhva, ramsa, rangkachak leh thil dang tam tak tawlhna kawng atan kan pianna Zoram an hmang ta mawlh mawlh maite hian i rilru a tina ve pha em? Paragraph bul aṭang hian chhiar nawn leh la, chik takin han inzawt chiang leh teh! Heng zawhna i chhannate hian Mizoram nena in inkungkaihna diktak chu a hrilhfiah thei ang che.
Tlipna
Duh aiin kan ziak thui ta! Kan thuziakah hian thufing leh khirh pui pui engmah a awm hran lo. Kan hriatsa vek a ni. Thil pawimawh tak a nih avangin kan lo ziak ve a ni. Kan pianna Zoram hi a chhiat a ṭhatah mawhphurtu kan ni. A chhan chu kan ta a ni miau, a neitu kan ni. Zoram nuam tak siam tur chuan hruaitu (roreltu) ṭha kan mamawh em em! Kuminah kan inthlang leh dawn. Inthlan hi a pawimawh khawp mai a, a chhan chu ram hruaitu leh roreltu, dan siamtute kan thlang chhuak miau a ni. Ka sawi tum i hrethiam em? Politics-ah hian apawng ataka inrawlh tur kan tihna a ni lo. Mahse, tu nge vote tur, tu nge vote tling ila Zoram tan ṭha ang tih lam kan ngaihtuah a ngai a ni. I ngaihven ve a ngai takzet! Mizoin politician leh party worker kan tih maite tan chauh a ni lo a nia, politics hi. Nang leh kei hian Zoram hi kan ta neiha kan hmangaih a, a neitu kan ni takzet a nih chuan politics hi chik taka kan ngaihven a ngai a ni.
Zoram nuam, ka pianna Zoram nuam!
‘I ram leh hnam a ral chuan;
Nang leh i chhungte an him bik lo vang’.
- Dr. Krista Roluahpuia IIT Gandhinagar