Written by
- V Lalchhandama

A rûka Mizo hnam ral mekna - Fertility Rate hniam


Fertility rate kan tih chu hmeichhia pakhatin fa a neih zat a ni a. Hmeichhia leh mipa hi khawvelah kan inzat deuhthaw a, chuvangin fertility hi 2.1 aia a hniam chuan khawvel population hian kiam lam a pan dawn a ni. Khawvel pumah fertility rate hi a tlahniam nasa hle mai a. Abikin Catholic kohhranin a thuneihna a neih tlem tàk zel avangin ram tam takah contraceptives leh family planning nasa takin an kalpui a. Ram tam zawkah chuan Demographic collapse a thleng ṭan mek a. Mizoram pawh kan báng chuang lo ni berin a lang.

Khawvel puma fertility tlak hniam chhan hi kawng hrang hrangin mi thiamten an chhui a. Fertility hniam leh hengte hi an inkungkaih niin an sawi – khawtlang nunhona, eizawnna lam, hriselna lam leh sakhuate hi fertility rate khawih buaitu pawimawh an nih thu an sawi. Tunlai khawvelah chuan natna inkaichhawn theihte a tam a, abikin AIDS leh STD dangte hian mihring hriselna a titla hniam nasa a. Chubakah chuan khawpuia nun dan danglam ta nasa lutuk leh thau lutuk (obesity) vang hian mi tam tak hriselna leh fertility chu a tla hniam a ni. Eizawnna lamah hmeichhiain naute enkawl chunga a thawh theih tur hna a tlem a, in luah man sang zelte leh naupang zirna leh inenkawl man sang zelte avangin hian miin fa an nei tlem tial niin a lang. Hemi bakah hian sakhuana a tlak hniamna hmun apiangah fertility a tla hniam a ni. Abikin Kristiante hi nau tihtlak (abortion) dotu lian tak an nih vangin Kristianna a tlak hniamna hmunah chuan nau tihtlak leh contraceptive hman a nasa a, hei vang hian fertility a hniam niin a lang.

Ram dang, fertility rate tla hniam tawhteah thil thlen dan chu hetiang hian a ni. A tirah chuan ram tinah hian mihring piang zat hi a pung a. Ram dang leh keini history pawh han en ila, a tirah chuan chhuan thar (generation) tinah hian mihring an pung a. Exponential growth kan tih ang deuh khan nupa tuak khatin fa pahnih aia tam daih an neih chuan hetiang hi a thleng thei a ni. Chumi hnuah fertility a han tlak deuh chuan kil thum nei (triangle) ang deuhvin a han awm a. Chhuan thar tin chu pung mah se, a inlet thawk thawk tawh lem lo a. Mihring chu chak vak loin an pung ta a ni. Hetiang hnu deuhah chuan chhuan thar leh chhuan hlui chu a inzat reng ta a. Hei hi tuna Mizorama kan dinhmun a ni. Kan nu leh pate zat deuh chiah chiah chhuan thar ṭhalai kan awm mek a ni. Nakinah chuan chhuan thar apiang kha chhuan hmasa aiin an lo tlem ta ṭhin dawn a ni.

India hi ram pumpui ang pawhin fertility rate nasa takin a tlahniam a. Sawrkar chuan 2.1 fertility rate neih hi a tum a, a hlawhtling thawkkhat tawh a. Tunah hian fertility rate chu 2.2 bawr nia sawi a ni. India ram state zawng zawng deuhthawah fertility hi 2 aiin a hniam tawh a. A bikin South India lamah a tla hniam nasa a ni. India rama state mihring ngahzual tlem tê district ṭhenkhat - UP, Bihar, Jharkhand leh Rajasthana district tlem tê tih lohah chuan fertility hi a hniam nasa tawh a ni.

Mizoramah pawh fertility hi 1.9 niin Economics and Statistics Deparment chuan a sawi a. Hetianga fertility a tlak hniam chhan hi a chunga kan thil sawite khi a chhan pakhat chu a nih hmel a. Hei bakah hian Mizoramah chuan ruihhlo a hluar a, zu in hian mipa fertility a tihniam thei a. Hei bakah hian ṭhalai abikin mipa thi an tam vangin fertility hi a tla hniam nasa niin a lang. Engtia han hmachhawn tur nge tih ngaihdan siam a har hle mai a. Ram changkangah pawh fertility hniam hi chu a tih ngaihna vak an hre lo a. Ram dang mi lakluh leh khawl hmanga economy tih nun an tum a. An hlawhtlinpui lo tlangpui niin a lang a, Mizoramin eng nge kan tih ve dawn?

Khawvelah mihring an tam lutuk (overpopulation) vangin harsatna a awm theih laiin demographic collapse chu thil ṭha angah a lang mai thei a. Mahse, ramchhung nasa takin a nghawng a, abik takin economy a nghawng dan a nat em avangin demographic collapse hi thil hlauhawm tak a ni. Ṭhalai kum 30 bawr lai vel hi consumers an ni a, thil an lei hnem a. An tlem chuan economy a ṭhang thei lo a ni. Chu bakah an hlawh a tlem tlangpui a, quality sang tho siin tlawm takin an la chhawr theih a. Tlema kum upa tawh zawkte chu a tlangpuiin an hna thiam tawh tho, hlawh sang tak, pawisa khawl thei an ni tlangpui a, pawisa hi mi zawng zawngin kan hman vek chuan inflation a tisang thei a, thil man a tito a ni. Chuvangin, pawisa khawlho hi a hmang aia an tam a ngai tlangpui a ni. Chu bakah kum upa chu hna ngai rengah service pek theih an nei tlem zawk tlangpui. Mihring tha ngah lai tak, inzir mek ni bawk si ṭhalaite hi ramchhung economy nawr kaltu an ni fo. Fertility a tlak hniam chuan khawtlangin kan mamawh hrang hrang service - doctor, dawr nghaktu, tui sem leh hna ṭangkai tinreng chu a thawktu an tlem ang a, kawng eng emaw hmanga thawh sawt bik viau dan a awm thut loh chuan a vang bawk dawn a ni. Heta ṭang hian Mizoram angah phei chuan hnathawktu indaih loh hi thil hlauhawm a nih theih dan a lang awm e.

USA, Canada leh European Union ramah te chuan fa neih man pawisa an inpek bakah ram dang mi an lalut nasa a. Fa nei kher lovin, ram dang fate an lalut a. East Asia lam – Japan, S Korea, Taiwan, leh China-ah chuan robot chhawr an uar thung a. Robot doctor, robot nau awmtu, robot puithiam thlengin an nei tawh a. Mizoram tan chuan ram dang thiltih hi copy vek theih a nih lohna lai a awm thei. Mizoram hmangaihtute chuan heng lo thleng tur hi hmu lawkin buaina lian tham a nih hmain lo inralrin lawk dan tur ngaihtuah lawk a ngai a. Fa nei tam turin kohhranhote nen thawhhovin inzirtirna a pek theih a. Chutihlaiin, inzirtirna chauh a tawk lo a, miin fa an neih tlem chhan zawn chhuah a, fa neih a tam theih nan hmalakna a ngai a ni. Entirnan, sawrkar school quality tihsante hi kawng ṭha pakhat a ni thei ang. Naupang enkawl tih awlsam hi ramchhung hausakna kan sênna tur chu a ni. Fate hi Pathian aṭanga kan rochan an nih chuan kan ro dangte hi an tan khawtlang leh sawrkar angin kan phal tur a ni. Anmahni tan a nih bakah kan tan a ni tel tih hriat tur a ni. Zirchianna ṭhenkhatah chuan fa nei lo an tam vanga fertility rate hniam hi niin a inziak a. Fa pakhat nei tawh chuan fa an nei duah a, Pathum emaw pali te an neih laiin, tam takin fa pakhat pawh an neih loh vangin fertility rate hi a hniam a ni. Abikin hmeichhia tan hei hi issue lian tak a ni a. Kum sawmthum tling tawh zinga 30% vel hi fa nei lo an nih laiin 3% chauh hi duh vang renga fa nei lo an ni a. Hmeichhia chu fertility window (rai theih chhung) a rei loh vangin an tan fa neih chu kum upat hunah a har hle a ni. Amaherawhchu, he issue hi issue tharlam tak, statistics tharlam tak tak vanga thil lo hriatchhuah a nih vangin hmeichhia issue lian zingah telh a ni lo fo.

Fertility rate hniam hi awlsam taka tihfel theih issue a nih hmel loh a. Ramchhung economy kan siam dan, kan veng inrelbawl dan, in leh lo din emaw luah awlsam dan te, naupang school chungchangte, khawpui sak dan tihte pawhin a nghawng thei vek ang. Abikin hmeichhia tan pasal neih hma a pawimawhziate pawh a lantir thei awm e. Zirmi pakhat Jordan Peterson chuan mihring nun pum hi inthlahchhawng tura kan hmalakna a ni a, kan inthlahchhawng hleithei lo hian khawtlang anga kan hlawhchhamna a lantir e tiin a sawi a. A dikna pawh a awm thei viau ang.

Heta kan sawi aṭang hian fertility rate tihsan a pawimawhzia a lang awm e. Ram leh hnam tan a ni a, economics tan a ni a, chutiang zelin mi dangte tan pawh a pawimawh zêl a ni. Kan hriat angin kan rama kan resource kan haichhuahte hian keimahni bakah mi dang a tihausa tel bawk a. Kan sawi tawh angin mihring tlemna ramah chuan tu mahin awlsam takin services an nei thei lo a. Services ṭhenkhat phei chu a bo thei a ni. I ram leh hnam an boral chuan nang leh I chhûngte an him bik lo ang.

- V Lalchhandama