Written by
- Dr. Lalbiak Kima

HRIPUI LEH LOCKDOWN

10th August, 2020 (MSR): Nikum 31st Decem­ber, 2019 khan China ram Wuhan, Hubei province aṭangin âwmna (Pneumonia) danglam tak a lo darh thut mai a. China ho chuan a chhan an hre mai lo niin an sawi nain, Corona virus chikhat SARS COV2 a ni tih mi­thiamten an hre chhuak thuai a. WHO-in a hmingah Covid 19 a vuah ta a ni. 

Mihringa inkaichhawn awl tak a nih avangin, Europe leh America ram a thleng thla thuai a. Chuta ṭanga darhin khawvel pumah a darh ta a ni. Mihring 2,00,08,255 (vaibelchhe hnih chuang)-in vawiin 10th August, 2020-ah chuan an kai tawh a ni. Mi 7,33,345 (nuai sarih chuang)-in an thih phah tawh bawk. 

Khawvel pumin kan buaipui ta a. Inkaichhawn a awl em em rualin, natna 'virus' hlauhawm taka ngaih a ni lo va, a kai 80% vel hian an kai tih hre mang lovin an pudarh ṭhin a. Natna 'virus' hlauhawm, deadly virus an tih mai, Ebola virus Disease (EVD) te chu, a vei 50% velin an thihpui (mortality rate 50%) a ni. A kai tam ber pawh pudarh thei lovin an dam lo bet nghal ṭhin. 

Covid 19 erawh hi chu khawvel pumah thihpui 3% (mortality rate 3% vel) an tling chauh awm e. He hripui laka inven dan kawng hrang hrang an hman mek te hi lo thlir teh ang. 

1. Lockdown: Hei hi mitinin kan hriat thar phah a, khawvel ram tam ber chuan an hmang nghal a ni. He Lockdown hi kum zabi 17-na 1631 vela Italy rama hripui, an ram hmun ṭhenkhata mihring 12% dawn suattu 'Plague' dona atana an hman a ni a. Hripui kha boruak chhiain a thehdarh nia an rin avangin mitin an inkharkhip vek a. Khatianga an tih reng chuan boruak chhia kha a bo mai an ring a ni. 

A hnu kum zabi 18 leh 19-naa hripui ram hrang hranga a lên pawhin an hmang zui a. Mahse a hnuah ei leh bar (economy)-ah harsatna namen loin a zui ziah ṭhin. Chuvangin, Lockdown hian Scientific basis a nei lem lo. 

Tun hnuah hi chuan Hripui vawi leh khata thleng thut tur han tih muan deuh nan leh chumi chhunga Damdawi In leh enkawlna lo inbuatsaihna atana hman a ni ta a. A umbo na emaw a danna tak tak a ni lo. Hripui len tirh tea inbuatsaih nan hman chi a ni. 

2. HERD IMMUNITY (Vantlang invenna) : Hei hi chu mithiam Epidemiologist ten ṭhaaan rin a ni. Hetah hi chuan in lockdown lovin, mipui fimkhur turin an infuih a. Dawr, School, Factory etc. khar lovin an kalpui a. An ram mipuite'n zawi zawiin hripui hi an lo inkaidarh ang a, mipui 60% velin an kai chuan, an taksaah mahni invenna (Herd Immunity) an lo nei ang a, hripui hi chu a tawp mai an ring a ni. UK khan an han ti ṭan a, mahse, mitthi an pun tak avangin LOCKDOWN-ah an kir leh ta zawk a. Ram ṭhenkhat hetianga kal zingah chuan Sweden hi paltlang awmchhun zinga mi a ni a. Midang sawisel pawh an hlawh hle. Hri kai leh thi an tam deuh nain tunah chuan lockdown ti nasate nen an danglam tawh lem lo. An hri leng pawh an thunun (flattening the curve of infection) ve leh tho mai.

3. TRACK and CHASE (Zawnchhuah leh umzui) : Heng hi ram ṭhenkhat Singapore, Japan, South Korea, Taiwan etc. te hian an hmang a. An in-Lockdown ve bur lova, Hripui kâi an rinhlelhte an test zung zung a, contact tracing ṭha takin an ti a. A hri vei chu an khung hrang (Quarantine)-in an enkawl a. An economy in a tuar ve vak lo. Hei vang hian mipuiin an ṭawiawm tha a, thupek an zawm ṭha hle a ni. Tunah chuan khawvelin an fak leh an entawn ramte an ni ta a ni.
MIZORAM hi NE States zingah kan ziaawm ber rih a. Mahse kan fimkhur zual a ngai ta hle mai. India ram leh kan ṭhenawm states-te han thlir hian, Community Spread hi chu kan nei ve mai dawnin a rin theih ta a. Mahse kan ṭantlan chuan darh hluai lovin kan control thei turah ngai phawt mai ila. Kan tihtur i han sawi nawn leh teh ang.

1.TRACK & CHASE (Zawnchhuah leh ûmzui) : Tunah chuan rinhlelh kai awm leh, positive contact neite chu a tam thei ang ber test zung zung ila. Contact tracing kan duhna lai area chauh zel hi Quarantine ila. A ṭul chuan 'containment zone' a puan mai ni se. Mi zawng zawng hrêk bet zawnga veng pum emaw khaw pum Lockdown hi kalpui tawh lo ila. A ṭul tawh lo bawk.Tichuan mipui hriatthiamna leh puihna kan hmu ṭha zawk ngei ang.
2. PERSONAL HYGIENE : Hei hi kan sawi nawn fo a ngai. Coronavirus hian kan taksa khawi laiah pawh a lut mai thei lo tih hriat a ṭha. A luh nan hian vunin a tuam chiah loh, 'mucus membrane' a mamawh a. Chu chu; kan hnâr, kan kâ leh kan mitahte chauh hian a awm. Heng hi virus luh theihna chu an ni. Taksa hmun dangah a lut thei lo. Chuvangin hripui lên chhung chuan kan hmai, hnâr, mit leh kâ khawih miah loh hi kan himna tur a ni. Sahdah/kuhva hmuam/ei hovin ka chhung an zen fo pawh hi a him lo. Kan khawih dawn pawhin kan kut sahbawna second 20 tal sil hnuah emaw, sanitizer-a tihfai hnuah chauh kan hmai, hnâr, mit leh kâ khawih tur a ni. Hahchhiau leh khuh pawhin kut lawnga inhup loh tur. Tissue paper, paih nghal theih emaw tal hman tur a ni. A nih loh pawhin kawr bân puanchhanah inhup tur.
3. FACE MASK : Pawnah leh midang zinga awmin englai pawhin mask hi vuah tur a ni. Vuah a hrehawm deuh pawhin Hospital-a Oxygen mask vuah ai chuan a nuam zawk. A zing thei anga thlak emaw suk theih chi chu suk a ṭha.
4. SOCIAL DISTANCING : Covid-19 positive-te an khuh leh hahchhiau hian natna hrik hi an phuhchhuak chuai chuai tih hriat reng tur. Chuvangin mi hlat thei ang berin, feet ruk vela hlaah awm tum hram a ṭha. Tumah chibai loh tur.
5. KUM UPA LEH NATNA BENVAWN NEI : Kum upa leh natna benvawn nei kan nih chuan pawnchhuah loh a him ber. Mipui punkhawmna leh zâihonaah tel loh a ṭha. Covid-19 positive an zâi vak hian an vela mi 15 -20 vel an kaichhawng thei.
Mi zawng zawng khi ti anga kan fimkhur ṭheuh chuan Covid-19 hi kan ramah Community spread (vantlang kaidarh) a awm a nih pawhin kan him thei ang. Mitin i fimkhur ang u.