Kan leiba Ka engto
Mizoram sorkar chuan Open Market Borrowing (OMB) hmangin cheng vaibelchhe 125 a puk leh dawn a, hei hi OMB hmanga tun sorkar kum (2022-2023) a cheng vbc. 1,315 kan pukna tur a ni. Mizoramin budget a neih ve hnua OMB hmanga sum kan puk tam ber kum a ni. Sorkar kum a liam ṭep a, kuminah chuan kan puk belh tawh lo turah ngai ang.
Kan CM thu leh hla
Assembly Budget Session neih zawh takah khan kan chief minister zahawm tak Pu Zoramthanga chuan kan leibate chuti lutuka an engto loh thu a sawi a nih kha.
Chief Minister chuan, leiba dinhmun enin state lian chuan an ba tam tih sawiin, "India ram state zingah Sikkim-in cheng vbc. 12,982 báin an ba tlem ber. Leiba tlém ber dawttu kan ni a, cheng vbc. 12,991 kan bá. Sikkim nen kan inzah thuak. State dangte pawh en ila, keini aiin an ba tam vek," a ti.
Leiba ngah lutuk vanga beidawng an awm dawn a nih chuan, Mizoram aia beidawng tur an tam dawn tih sawiin Zoramthanga chuan, "Leibá hi hmân aṭangin kum tin a kal chho reng a, state zawng zawng kal dan a ni. Chuti lutukin kan engto lo," a ti a; state dangte chu Mizoram bat lêt eng emaw zata tam ba te an nih thu a sawi.
Enge OMB chu
OMB hmanga sum puk hi sorkar laipui ruahmanna leh phalna lo chuan thil tih theih a ni hauh lo. Mah se, NABARD, ADB, SASCI etc. te nen chuan a dang daih tih erawh kan hriat a ṭha awm e.
NABARD, SASCI leh ADB-ahte hi chuan a tam thei ang puk ṭha ka ti a, mahse duh ang zat erawh puk theih a ni lo thung. Heng sumte erawh puk a nih pawhin duh duhnaah hman theih a ni lo a, project base-a puk ngai a, tied fund (a hmanna tur awm sa) a ni. OMB bik erawh duh duhnaah state sorkarin a hmang thei thung. Hmasawnna hnathawhna atan thil ṭangkai tak a ni a, hman thiam phawt chuan ram hmasawnna atan a pawimawh hle.
Chutihrualin, OMB hi a tlem thei ang puk hi duhthusam ka ti tho tho a, kan puk ro ro a nih pawhin hmasawnna hnathawhna (capital expenditure) atana kan hmang a nih chuan a la zia deuhah ka ngai. Mah se, OMB hmanga kan sum puk kan hman dan erawh hi chu sorkar hnathawk hlawh leh inrelbawlna etc. (revenue expenditure) atan kan hmang a ang tlat. Chu chuan kan sum dinhmun ṭhat lohzia a tarlang ti ila kan sawi sual tamin ka ring lo.
OMB hmanga sum pukte hi kum khatah a pung vawi hnih rulh tur a ni a, kum 10-15 velah a vaiin rulh a ngai thung. A pung hi 7%-8% vel a ni tlangpui. Tun dinhmunah chuan OMB hmanga sum puk hi phurrit a ni lutuk lo tihna a ni a, a chhan chu kum 1 ah a pung vawi hnih vel rulh mai ngai a ni.
Mah se, hun a kal zel anga a vaia rulh a ngaih hun a thleng dawn, chung hunah chuan sorkar tan chuan a luhai thlak khawp ang. Tin, OMB hmanga sum kan puk Central sorkar sum kan puk a ni lo tih hriat a ṭha awm e. Central sorkar sum puk hi chu a hlauhawm lutuk lo, a chhan chu an fate kan nih miau avangin rulh theih loh pawhin min hriatthiamna chin an nei lo thei lo.
OMB hmanga sum puk erawh financial institution (investor) ho sum kan puk tihna a ni. Chuvangin, rulh ngei ngei a ngai. Rulh hunah chuan RBI-in kan account aṭangin an cut chat chat ang a, kan nei daih lo a nih pawhin kan rulh leh turin investor-te an pe dawn tho tho.
Leiba ka engto
Budget vawi khat pawh la pharh lo leh, pharh pawh rinawm loh hian kan CM ang lo takin kan leiba hi ka engto tlat pek a nih chu. A chhan chu kan leiba pun dan en hian engto loh har ka ti a, a chhan pawh kan leiba tipung chak em emtu chu OMB hmanga kan sum pukte hi a ni tlat si.
Kan leiba pun dan in thlir teh ang, kum 2020-21 a Mizoram leiba chu cheng vbc. 9,881.09 a niin a pung chho chak viau. Kan leiba zat chu 2021-22 ah cheng vbc. 10,570.93 ah chhoin, 2022-23 ah chuan cheng vbc. 12,479.25 (revised estimate) a tling tawh a ni. Kum 2022-23 kan leiba zat hi a dik tak (actual) a chhuah hunah chuan tun aiin a tam ngeiin ka ring.
Tarlan tawh angin, kum 2022-23 hi Mizoramin OMB hmanga sum a puk tam ber kum a ni a, a dawttu kum 2020-2021 ah chuan cheng vbc.944 puk a ni. OMB hmanga sum kan puk tlem han tarlang tel ila : 2015-16 ah vbc.200, 2016-17 ah vbc. 170, 2017-18 ah vbc. 424, 2018-19 ah nil, 2019-20 ah 900, 2020-21 ah vbc. 944, 2021-22 ah 747 leh 2022-23 ah vbc.1,315 a ni.
Ka hriat chhun hi tlem viau mah se, kan leiba pun chhoh dan leh a pun chhoh nasat chhan ka hriat hian kan leiba hi engto loh har ka ti.
Term lehah tu pawh rawn sorkar se inrenchem leh sum lakluhna dap hi an ti makmawhah ni turah ka ngai. A nih loh chuan kum 10 vel a rawn thlen chuan hmasawnna hnathawhna tur nei mang loin leiba rulhna atan kan budget a liam duak duak ang tih a hlauhawm takzet a ni.
Tunah pawh heti khawp hian revenue expenditure lam a san a avangin capital expenditure a tlem tawh a ni a, leiba rulhna atana sum tam zawk a kal a ngaih hunah chuan kan budget aṭang hian mipui sum chanve tur a tlem lehzual dawn hle a ni.
Tin, India ram state zinga a pawisa zata leiba tlem ber dawttu, khawvelin leiba tehna atana hman ber GSDP aṭanga chhuta leiba tam ber kan nite hian kan leiba hi min ti engto phah takzet a ni.
Miin thiam takin leiba nei tlem ber dawttu kan nih thu a figure hmangin sawi mah se, mipuite awih hauh lo turin ka duh a che u. Kan leiba dinhmun tehna atan chuan mithiamten an pawm GSDP aṭanga kan leiba zat hi i pawm tlat ang u. A chhan chu maw cheng nuai 100 neiin cheng nuai 1 a puk chu eng vak a ni lo, cheng nuai 1 neiin cheng sing 1 a puk chu tam tak a ni. Han chhut ve mah teh.
Chhungkaw pa berin an chhungkaw leiba neih a engto teh chiam loh chuan a buaithlak duh viauin a rinawm. A engto teh chiam lo mai ni loa a fate bula an leiba sawimawi dan phet a zawng a nih phei chuan a fate rilruah leiba neih pawi tih lohna a tuh ngeiin ka ring.
Chu mai pawh ni lo, an leiba neih sawimawina atana an ṭhenawm, an let eng emaw zata hausa zawkte nena an leiba neih zat a tehkhin fo chuan a fate thinlungah leiba neih pawisak lohna thuk takin a tuh ngeiin ka ring tlat.
Chhungkaw pa ber chuan an leiba neih a engtoin, inrenchem turin a fate a hrilhin, sum lakluh dan kawng theihtawpin a dap turah ka ngai.
Leiba neih hi
Leiba neih hrim hrim hi ka sawisel hauh lo. Keini ang state thawh chhuah nei tlem tan chuan hmasawnna hnathawhna atan puk loh chuan thil harsa tak a ni.
Mah se, khawi aṭanga kan puk nge, eng atan nge kan hman tih hi ngun taka chhut a ngai thung awm e. Kei chuan ADB sum cheng vbc. 1,000 kan puk turte hi ṭha ka ti khawp mai. A chhan chu a tam zawk daih central sorkarin an rulh tur a ni tlat. Health Care lo thildang atan pawh puk thei ila ka duh viau a, mahse duh duha puk theih a ni si lo.
Tu pawh sorkar se sum a la rawn puk belh zel ang. Mah se, mipuiten kan ngaihtuah fo tur chu khawi aṭanga puk nge, eng atana hman nge a nih tih hi a ni. Tuna kan sum puk dan hi chu mangan tawp, a kawp tawpa kan tan vanga puk kan ang tlat.
Tin, sum puk a nih a, kan ramin hma a sawn phah a nih chuan thil ṭangkai takah kan hmang tihna a ni ang a, leiba neih pawh a ziaawm deuh . Leiba nei ṭun sia kan ramin hma a sawn chuan si loh chuan leiba ṭha lo tak tihn a ni awm e. Kan leiba neih zat leh kan ram dinhmunah hian i lung a awi em?
- Malsawmdawngzela Hrahsel