Written by
- K. Lalmuansanga (Zotei Pa)
ASEP

Kan nungchate dinhmun hi Engtin nge ni zel dawn le?

Siamtu’n Mizoram tana leilung mal­sawmna min pek hlu berte zinga mi chu kan nungchate hi an ni. Khawvelah hian nungcha chi hrang hrang tam bikna hmun a ram bial zawngin mi thiamte chuan an ṭhen a, chu chu Biodiversity hotspot an vuah a. Chutiang hmun chu khawvelah hmun 32 emaw vel a awm a, chutah chuan Mizoram hi a pumin Indo Myanmar region huam chhungah a tel a ni. Chu chu a nihna takah chuan inchhuanna tham a tling a, khawvel ram dangten an awh ngawih ngawih a ni. Keini erawh chuan a hlutna kan ngaihtuah ngai mang lo em ni aw tih! 

Mizorama nungcha awm zat chhin­chhiahna mumal tak kan nei lo va, chu chu ṭhangthar mi thiam zawkte tan chona (challenge) a ni awm e. Ṭha­hnemngai taka lo beitu zingah kan behchhan bulpui leh rintlak thawkhat bera ngaih chu Pu M. Sawmliana lehkhabu hi a ni. Chuta tarlan dan chuan hetiang hi kan dinhmun tlangpui a ni.

Sl.No.    HMING    ZAT
1.    Ramsa (Wild animals)    98
2.    Sava (Birds)    505
3.    Bawkvak chi (Reptiles)    36
4.    Rul (Snakes)    66
5.    Tui leh khawmuala 
        cheng kawp chi 
        (Amphibians)    60
6.      Sangha (Fishes)    141
    TOTAL    906

Hetah hian rannung tenau, pheng­phehlep leh insects chi hrang hrang a la tel lo. Pu Sawma’n a lo chhinchhiah tawh bakah hian mi thiamten eng emaw zat chu an hmuh chhuah belh a. Mizoramah hian thilnung (Biodiversity) hi eng zat fakau nge kan neih ang tih hriat a chakawm a, a ṭhahnem tham hle ang tih pawh heta 
ṭang hian a ngaihruat theih awm e. 

Hetianga khuanu malsawm ram kan ni chungin kan nungcha neih zawng zawng tih theih deuh thaw dinhmun derthawng taka an ding deuh vek erawh a lungchhiatthlak hle thung. Kan rama kan lo neih ṭhin ṭhenkhat phei chu hmuh tur awm tawh lovin thawnthu an chang ta. Chutiang chu ngaihtuah chian poh leh thinlung a tihrehawm a, a pawi vawng vawng a ni. 

Mizoram hmun hrang hrangah Samak zawl te, Samak lui te, Samak ngaw te, Samak bual te, Samak kawn te kan neih thluah laiin Samak ber chu kan nei ta si lo. Sangai te, Tere te kan nei ve ṭhin nia hriat a nih laiin tunah chuan hmuh tur an awm ta lo va. Zawngdulinu (Dolphin) te pawh Khawthlang tuipui leh Chhimtuipuiahte an inperh ve zak zak ṭhin a, tunah chuan a rima ra hriat tur pawh kan nei tawh lo. Kum 2019 Tiger Census report-ah lah ni se, Sakeiah nil report kan ni a, nei lo tak takah chuan ka dah phal lo deuh na-in sakei pawh hi thawnthu a chang leh mai ang tih hlauhawm tak a ni. 

Sai hming chawi khua eng emaw zat leh hmun kan neih thluah a, a saia ber chu an nei tawh hlawm lo. Sai hi pali/ nga emaw lek chu kan la nei niin hriat a ni a, an dinhmun a derthawng hle. Kan ramsa zinga pui ber pawl Ramsial lah chu an mang thawthang a ni bawk si. Kan ramsa dang dangte pawh han ngaihtuah chiang ila dinhmun ṭha tak an awm vak lo. Sanghal bik hi anmahni eitu sahel ei chi (Carnivorous) an tlem tak avangin an tam deuh a, ramsa pung chak pawl sakhi huk takngial pawh hriat tur a vang ta. Kan hmabak chu a lungngaihthlak angreng khawp a ni. 

Hmun hrang hranga nungcha humhalh campaign-a kan fehchhuahna kawngah khaw khata a hria leh pa rawn tlak deuhte kan han biakrawn hian thingtlang khaw lian vak lo, in 100 pawh tling ṭhaṭhum mang lo khuaahte pawh kum khatah sa 20/30 a tlu a, hmun ṭhenkhatah phei chuan 50-100 inkarte a ni hawlh hlawm. Mizoramah khaw pangngai anga chhiar theih hi 700 bawr vel emaw kan ni a, a tlem lama chhut (estimate) chhin mai maiin, sa 20 zel lo tlu ta se, 700x20 = 14000 zet a tling dawn tihna a ni. Chutiang zel chu kan dinhmun a nih dawn chuan kan ramsate hi inthlah pung ve bawk mah se, an daih reng dawn lo a ni tih a chiang reng mai. Heti zawnga ngaihtuah phei chuan thaw a ipik up up thei a ni. 

Nungchate an tlem tial tial chhan chu:-
(1)  An chenna ram a zim/ chereu tial tial avangin (Habitat loss)
(2) Khuarel chhiatna avangin (Natural Calamity)
(3)  Sapel chingte avangin (Hunting)

Hengte hi zau takin a sawi theih vek mai. Mihring hmasawnna lo sang zel avangin nungchate chenna ramngaw hi a tlem telh telh a, nungchate an chep em em tawh a ni. Khuarel chhiatna lo thleng ve fo ṭhin ramkang, thlipui, tuilian, etc. avang hian kum tin maktaduai tel an boral ve reng bawk. Tin, sapel (hunting) a la bang hlei thei lo bawk - buaithlak tak a ni. 

Heng thil pathumah hian Mizoram hi kan inrawlh (contribution) thuk viau. Kan ram a zim avangin ram daidar loha bar kan nei ta meuh lo va, kum tin ramkang hian kan nungcha a suat nasa bawk. Chutih laiin khaw tinah sapel ching, silai nena inpu chhuak voh voh chi kan la nei fur mai. Nungcha eng eng emaw damdawi atana ṭhaa insawihmuh chi kan la ni lehnghal a. Heng zawng zawng infinkhawm hi an tuar nasa a, kan ram hi an tan chuan lungngaihna ram a ni ta hial mai. 

Mi ṭhenkhat chuan ‘hunting season’ siamte an han rawt ve a. Ram changkang zawkah chuan an siam ṭhin. Anni ramah chuan an humhalh ṭhat avangin population control nan zawk bithliah siamin sapel lam tui mite tan hunting season an siam a ni. Anni chuan thu an awih a, kah theih bituk sawrkarin a pek ang kha ṭha taka zawmin an kap mai a, an kahsate pawh laboratory-ah endik tir leh thlapin, natna ṭha lo leh hri a pai em tihte an enfiah thlap ṭhin a ni. 

‘Nungcha humhalh’ han tih hian kan humhalh dan a dik phawt chuan kah loh hrim hrim emaw, a sa ei loh hrim hrim emaw hi a kawk hran lo. Population control ngai hial khawpte hian ramsate hi nei tam ve ila a duhawm khawp mai a, chu erawh kan la hlat hle. Mi rama ramsaten mihringte hlauhna chang pawh hre lova thlamuang taka an awm han hmuhte hian an awhawm ṭhin. Keini ramah erawh chuan kan hmuh phak chhun chhunte pawh ralṭi lutuka an awm bikte hi an lainatawm. 

Mizote hian hma kan sawn chak tehlul nen, ramngaw leh nungcha humhalhna kawngah hmasawn kan harsat hle. Humhalh thar leh tur pawhin khua kan tlai hret tawh zawkin ka hria. Hemi kawngah hian ngaihtuahna thar nen tun aṭanga kan thawh loh chuan kan ramsa eng emaw zat hi chu an mang (extinct) leh dawn chiang niin a lang. Theihtawp chhuaha ṭan la ṭheuh turin Zoram mipuite ka han sawm thar ve leh lawm lawm a che u.