Written by
- M. Lalmanzuala

A TLACHAWPA ROREL HI

Tun kum 30 chhûnga kan ram hruaitu lû pahnihte hi, pakhat Vision nei lo, pakhat dang Vision umpha lo tih an ni ṭhin a. Hetiang hruaitu lûa neih hi a vanduaithlak tehlul nen Dawtsawi leh Dawtsawi Sawimam inel nana hmang a ni lehzel phei hi chu a zia lo khawp mai.

Dawtsawi sawimam pawhin a daih ta lo emaw ni tuna kan hotupa hi chuan tehkhinthu chang chhe tê tê leh inbâwlna thute hi a rawn chhak chhuak fo ta mai a, a manganthlak lehzual ta a ni. 

“Contract pêk tawhte cancel-sak an nih chuan Court-ah min khing mai ang. Chumi khua/veng tâna lo ruahman tawhte kan tidanglam a nih chuan a veng/khua an thinrim dawn lutuk, thil tih chi a ni lo. Sawrkar kalphung hi hriat a ṭha,” a tih ringawt pawh hi sawi zawm fê tham a ni. 

Contract pêk tawhte chu cancel theih a ni lo ti mai se, chu chu Sawrkar kalphung hriat a ṭha a tih nen a inmil mai ang a. Dan tihdanglam a ṭha lo tih aia, Court-ah min khing ang, an thinrim dawn lutuk, han tih daih hi zawng a chhangchhe lutuk a ni. Mipuite hi min bâwl a ni ber a. Chutianga bâwl mai mai theiha mipuite min ngai hi a huatthlala a, mipuite bâwl mai mai chîng hruaitu kan nei hi a huatthlala lehzual a. Mipuite'n kan phû tâwk hruaitu kan nei ṭhin tih thu tidiktu a nih hi a zahthlak em emna a ni.  
Heti taka contract pek tawhte cancel theih a ni lo tia a theih lohzia chu tehkhinthu hmang meuhva sawitu hian hmanni lawka an sawrkar hlima Sawrkar êm pawh an la nih hmaa contract pek tawh cancel nghal char char kha a  ni a. Dawtsawi an hreh lohzia leh khua an hmuh lohzia hi chu Setana pawhina a hnungzuitu ṭha takah a ngaih phah ngei ang. 

Central Sawrkar hian India ram pum huapin thil tih tur ṭha ruangâm a duang chhuak ṭhin a. Chutiang zulzui chuan State tinin Plan/Project an siam ṭhin a. Central Sawrkarina a pawmsak hnate chu an thawk ta ṭhin a ni. Chutiang chu thil awm dan a nih laia kan pû berin a, “Central Sawrkarin project siam turin min ti a, an duh ang ngeia kan siam avangin pawisa chu min rawn sanction ta zur zur mai a ni,” a tih te, ‘Central Sawrkar project te chu thawk thuai thuai turin min ti a. Kan thawh thuai loh chuan project min pek tawh loh tur thutein min vau min vau a ni,’ a’n ti ṭhin te phei hi chu thil awm dan hre pha chin tan chuan nuihzatthlak leh ngeiawm a tling a ni.  Central Sawrkarina a  bîka project siam tura a thlan anga han insawi lawk te, hnathawk thuai thuai tura an vau an vau thu han sawi te hi a nuihzatthlak zual a ni.

An MP tharina kum 20 zet International Politics khel tawh a nih vanga State dang CM te chu tlukpuia ngai lova a hnuai en thu a sawi lai mêka Central Sawrkar Minister(State CM tlukpui) tena an rawn vau fo ni-a amah a insawi leh lawi te hi nuihzatthlak piah lama zahthlâk a ni. Pu Laldenga meuh zawkina Inbiak a duh thu sawia khatih laia Home Minister lehkha a thawnnaa, “Sir”, “Respected” a hman tamzia hmuh phei chuan a nuihzatthlak lehzual a ni. 

Hripui lêng kara vehbur khawn chiam chiama, sawrkar hnathawk hlawh ka pûk te an tih hial laia duhsak zawngte contract pêk chu ram leh hnam hmasawn leh venhim aia an ngaih pawimawh a  nih miau avangin “loh theih loh” anga sawiin a fapa chuam emaw ni, kaihbû-a neihtu zawk emaw ni chuan contract a thawhtir leh ta mawlh mawlh mai a. Pawhpen theih loh thupuia neih e ti lovin contract hna chu pawhpen theih loh pawisa an tih aia tam SEDP pawisa pawhpenin an han thawk leh daih a. 
Chu pawh chu a bawlhhlawh tawh tehlul nen sawrkar hmasaa dan dinglai zawng zawng bawhchhiaa palzûta contract hmu tur hre sâ-a inpek RESTRICTED TENDER  ngei mai chu tihphung takah “a” neih leh nghal chat a. A hmutu nih chu a hlâwk em a, contractor dang zawng aia rei lo tê-a a hausak thûr thûr thutna kha a ni a. Dan kalha a tihna lama a hrem theitu kha a “petu” a nih miau avangin hrem ahnekin hrem theihna tur lehkha hupbettu-ah a ṭang hlauh a. 

Hetiang tih hi a hlâwk em avangin sawrkar tharah pawh tihphung nghetah “an” rawn neihzui leh ta a ni. Election Campaign lai aṭanga bulṭan an ang khawp mai a. Kan MLA te hi Voter-te laka ba nei an ni fur ṭhin ang hian “anni” pawh hi an induhsak leh an inngamtlak em em aṭang hian bat nei ni ngeiin an lang a ni. No. 2 nena ti dûn ṭhin khan No. 1 nen an han ti dûn ta a ni a. Dan bawhchhe deuh veka a dawngtu-a ṭan kha a hlawk em em a. No. 1 nena ṭang duna dan bawhchhe deuh vek bawka a petu-a ṭan chu a hlawk lehzual ngei ang le!

Hetianga dan an bawhchhiatna lamah hian tender chhangtu pakhat chauh a nih chuan pawm lohva tender ṭhat leh tur tih venthawn nan contractor lem pahnih hming an telh ve ṭhin a. Chuvang chuan court-a khingbuaitu awm lovin kha leh chen kha DAN chu an lo pawngsual ṭhin a. Chu pawh chu duhtâwk lovin a âtchilh MAU/RUA tender chu pakhat chauh a chhantir a, a pawm ta hmak mai a ni. Chumai pawh chu ni lovin kum tam tak chhung  tissue culture an lo zir dun rah chhuah a ni a. Court-a khing ngam pawh awm se, hei avang hian mi dang inrawlh vena chi a ni lo, a ti dawn a ni ang. “Dante chu bawhchhiat tura siam alawm” tih ṭhin kha a phuahtu a nih êm loh pawhin Pathian thu ai pawha a tuipui chu a ni ngei ang. 

Vaṭhuampui kawng chhiatzia TV te-a an rawn tihlan te kha an party worker duhsakzawng thawh a nih ngei a rinawm a. Khati khawpa hna chhia a thawh ngamna chhan kha entawn tur a neih ṭhat vang leh hrem ngam an awm dawn lo tih a hriat vang a ni ngei ang. 
Kan pastor pakhatin an zir laia an aia senior bible thu intihre bîk riau a awm thu a rawn ziak te kha kan chhiarin a rinawm a. Chu thu harsa tak mi dangten an hriatthiam ve mang lohva a sawi chu, an han zir ve chuan hriatthiam ve theih tho a lo ni a. Khatianga dawtsawi ching kha chu a hnu-ah rin a kai loh phah thu a rawn sawi a. Kan hotupa pawh hi Mau/Rua chungchangah hi chuan chutiang chu a nih a rin thu a rawn sawi hial a nih kha. A dawtsawi langsar zual 40 lawrkhawm zingah pawh hei hi chu Setana pawhina “êm êm a” a tih ngei tur a ni ang. 

Heti taka dawt an sawi nasat leh dan an bawhchhiat nasat hi chhiatpui ahneka ngaisangtu tam tak an neih phah zawk ni-a lang hi a huatthlalak tawh teh lul nen intihtheih nan tak an la hmang ta zel zawk lehnghal a. An tia lawm, Chhim lam bial pakhat bialtu MLA chuan Restricted Tender Champion-puitupa hi, “MLA te hi chuan kan bial chhung hi kan enkawl bîk a, a chhunga thil thlengah pawh mawhphurtu kan ni. MLA/MOS ve ve kan ni chunga, engvanga ka bial chhunga heti taka rawn che nasa nge i nih?” a tih chu, “ani” chuan, “Contract hna thawh hi ka politics khelh ve chhan ber chu a ni alawm,” tiin a chhang a ni. 

Hemite pahnih, pathum kan ti zawk dawn nge, chêt dan hi chu Saptena “Day Light Robbery” an tih ai pawha bawlhhlawh leh huatthlala a ni a. Hei hi kan ram an kalpui zel dan tur a nih chuan ṭhangtharte phei chuan ngawihpui mai chi a ni lo vang. Anna Hazare ang khan, “Kan tih lo chuan tu nge ti ang? Tuna kan tih loh chuan engtikah nge kan tih ang?” tih zawhna an inzawh a hun tawh a. A chhanna pawh an neihzui nghal a ṭul a ni. 

Kei upa phanchang lam tawh, Biak ina Inkhawm tlut tluta Pathian thu nunpui leh si loh ai chuan theih ang anga Lal Isua zirtirna nunpui tum tawh zawk hi chuan, heng dan  bawhchhiatna te hi ka haw em em chungin Pathianin a anpuia a siam ka nihnaa Zahawmna, Human Dignity, ka neih ve zahna chhete pawh nei  lo va, Pathian  hming lam zing ber pawl lehnghalina dawt min hrilh chamchi leh an dan bawhchhiat ber pawh chapopui nana an hmang hi ka huat ber chu a ni. Chuvang chuan hetiang dik lohna dova, auchhuahpui tura chakna leh huaisenna ka neih hi ka rawn hmang ṭangkai a ni e.   

Kan politician-te chêt dan hi zawng a rapthlak a ni ber e.  Ram hmasawnna tur pawisa tam tak anmahni tan an insiam sak a. Zahna leh  inthlahrunna chhe tê pawh nei lovin hamṭhatna chi tin rengin an invûr a. Heng zawng zawng hi khuhmawi tumna niawm takin hlawh sâng uchuak an la inpezui a. Chu bakah Mipuite Chhiahhlawh inti chung zelin Mipuite chu min rapbetin lal min hrawt khum a. Chhiahhlawh changkang leh ropui ber pawl chu an ni ngei ang. Hetiang chhiahhlawh hi chu Setana pawhin chhiahhlawh atan a duh a rinawm lo ve. 

A pawimawh berah chuan kan Kohhran hruaitute hi an inbihchiana insiamṭhat hna an thawh ngam a ngai a ni. Pathian thu tak min zirtir a, chu chu a taka kan nunpui theih nana min kaihruaitu tur an ni a. Chutiang ti lova THAWHLAWM ORIENTED-a kan nuam tihzawng thila min kaihhruai zawk avangin kan nun hi an siamṭha lo chauh pawh ni lovin a tlahniam te em em zawk a. Sum ngainatna leh Nihna/Chapona bansanin Lal Isua zirtirna lamhawiin min kalpui tur a ni. Kan rama corruption nasa lutuk  leh nun tlu chhe lutuk tawhah hian a mawhphurtu dik tak an ni tih hria se, kawng dik zawh tawh rawh se. Zu politics khelh hi an tuipui tur a ni lo chauh pawh a ni lo va, an tih loh tawp tur a ni.  

Lehkhathiam tamna, Kristian tamna rama awm intite hian eng ang takin nge kan lehkhathiamna te, kan Kristianna te  hi kan hman zel le? Kan lemchan “kâwr” hi a rit lutuk tawhin in hre ve lo maw?