Written by
- Dr Lalchhuanawma SNO (Oral Health)

World Oral Health Day ( 20th March 2013 )

Mihring nun a changkang zel a, ha leh ka chhung pawimawhna kan hre chiang tial tial mai.

Ha na avanga harsatna awm thei hrang hrang a tam hle a, a hun taka enkawla dam thei te pawh enkawl lawk loh a nih avangin harsatna lian zawk a lo thleng fo a ni. Ka chhung hrisel lohna hrang hrangin kan taksa leh rilru a nghawng dan hi tawitein kan sawi kim mai thei lo ang.

Bacterial Pneumonia: Awm na hi hahni leh ha hrisel loh avangin a lo thleng thei. Ka chhunga natna a lo awmin bacteria a lo pung hluai mai a, chu chu chuapah lut thlain he natna hi a thlen thei.

Lung natna: Zir chiangtu Cram chuan Heart Disease nei mek 91 percent zet hian hahni natna an vei tel zel a ti. “Ka chhung leh hahnia inflammation awm hian thisen zamah inflammation a siam thei niin a lang” a ti nghe nghe.

Zunthlum leh ka chhung hriselna: Zunthlum leh ka chhung hriselna hi a inzawm hle. Hahni hrisel lo hi zunthlum avangin a awm thei a. Zunthlum tam tak, zunthlum tih inhre lote pawh an hahni aṭangin zun thlum an nihna lo lang a, thisen test zui a confirm an awm ta nual mai. Hei bakah, hahni hrisel lo (Gum desease) nei mek chuan a diabetes control a ti harsa sauh bawk. Ka chhung hrisel lohna (Gum inflammation) avangin taksain insulin a hman ṭangkai dan tur a tichak lo thei tih hriat a ni.

Mizoramah zunthlum an tam sawt hle a, Dental Check up neih fo hi tihmakmawh a ni.

Cancer: Kan ramah zuk leh hmuam a tlanglawn em em a, ka chhung cancer hi a tam hle. Public education, regular check up, cancer screening programme, etc te hi state dang anga chak taka kalpui a hun. Hetiang ti tur hian Dental Surgeon tun aia tam hi kan mamawh a ni.

Zirbingna aṭanga an hmuh danin hmeichhia kum 54 chung lam hian hahni natna an neih hian cancer an vei theihna risk a sang sawt tih a ni. Chung cancer te chu hnute cancer te, chuap cancer te, vun cancer a ni.

Naupai lai tan: Nuin nau a pai lai hian a taksaa hormone awm dan a lo danglam a. Hahni puam te, hahni vung te a awm sam bik. Hei hian amah leh nauteah nghawng a nei ṭhin. Khawthlang rama an zirnaah chuan hahni natna nei zingah thla kim lova nau hring an tam a, nausen buk zang lutuk an tam bik bawk tih a ni.

Naupai laia nuin ha leh ka chhung natna a neih hian nachhawkna leh antibiotics chawh mai mai theih an ni lo va, X-Ray pawh tih loh hram tur a ni a, enkawl an khirh lai tak a ni. Naupai / naupai mai tura inngai te chuan ha daktawr hnena an ha leh ka chhung hriselna an entir hi duhthusam a ni. Tuna kan ram dinhmunah chuan thingtlang mai ni lo, khawpuiah meuh pawh mi tam tak tan hei hi a la harsa hle. Dental Surgeon an la indaih lo va, hmabak kan la ngah hle mai.

Naupang ṭhanglai tan: Naupang ha leh ka chhung hriselna a ṭhat loh hian khabe ruh ṭhang a tibuai thei a, khabe chunglam leh hnuailam inmil lo te, khabe ruh ding leh vei insei hleih tea awm phah thei. Siam sik turin sum leh hun leh tha sen a ngai a, siam ṭhat a nih loh chuan hriselna lama harsatna bakah anmahniah inrintawkna an tlachham thei bawk.

Naupang ha nget nasa, ka chhung rimchhiate chu a ṭhiante zingah inrintawk lohna a thlen thei.

Ha leh ka chhung hrisel lo hian ei leh inah harsatna a thlen a, chaw ṭha an ei tur ang an ei loh phah thei a ni.

Naupang ṭawng zir mekte tan ha hlam a pawimawh em em a, hahlam a tlak hma lutuk chuan consonant ṭhenkhat eg: th, C, S, G, Z etc an lam ri dik thei lo a. A nasa zual phei chu ha tak an neih hnuah speech therapist ṭanpuina an mamawh hial ṭhin a ni.

Heng naupang harsatna te hi Dental Surgeon-in a hun takah enkawl se pumpelh theih an ni a, sum leh hun leh tha sen a tlem sawt ang. Entirnan :Naupang ha hlam a lo nget a, a tlak hun dik taka a tlak theihna tura cheng 500 senga a hnawhtir khan, a tleirawl huna cheng sing 4 senga ha ṭo dik lo a siam ṭhattirna tur a pumpelh thei dawn a ni.

Ha leh ka chhung hriselna hi kan taksa pumpui nena inzawm tlat a ni a, inenkawl uluk a ngai a ni.

Naupang kum 15 hnuailam te, naupai lai te, natna benvawn nei leh cancer vei te chu thlaruk danah Dental check up a ṭha ber a, mi hrisel pangngai tan pawh kum khatah vawi khat tal Dental check up neih tur a ni.

(Source: Shawn F Kane, MD, Department of Family Medicine; N Carolina. Vinay Marla et al, MedicalExpress Review. Chandrakala B et al, European Journal of Molecular & Clinical Medicine Vol 07, Issue 08,2020. Etc)

- Dr Lalchhuanawma

SNO (Oral Health)