Down’s Syndrome
Vawiin March ni 21 hi World Down’s Syndrome Day a ni a, khawvel pumah an puala hun hman ṭhin a ni. Mizoramah pawh Down’s Syndrome fa nei nu leh pa intelkhawmin an fate nen he ni hi hlim takin hman an tum a ni. Kei pawhin Down’s Syndrome te pualin thu ka rawn ziak ve a, Down’s Syndrome fa enkawl mekten in lo ṭangkaipui ngei ka beisei.
Thuziak thiam tak ka ni lo a, chu bakah internet lama mithiam zawkten Down’s Syndrome chanchin an ziak chhiar leh hmuh tur tam tak a awm bawk. Mahse tu emaw talin hlawkpui nan an lo hman takin tiin kum 29 zet Rualbanlo School-a ka thawh chhunga Down’s Syndrome naupang ka lo enkawl ve tawhte aṭangin ka tawn hriatte ka rawn ziak ve a ni.
Down’s Syndrome-te hi an pian hlim aṭangin an hmelah a hriat theih nghal tlangpui. Mahse inhrilh hriat dawt hi a hrehawmin, a nuam lo ṭhin deuh nge Down’s Syndrome fa pawmtu nu, a bikin Mizote-ah an fa pian hlim aṭanga hria an vang thei hle. Rinhlehna nei ve deuhte chu an awm ve bawk. A tam zawk chuan thla 4/5 vel an nihah midangte rinhlelhna aw ka aṭanga hre ve chauhte an awm bawk. Hemi kawngah hian doctor-te an pawimawh hle.
Naute chu a nihna chiang taka a nu leh pa hrilh hriat hi an mawhphurhna a ni. Nakinah an la hre leh tho dawn a, a tirtê-a hrilh mai kha a pawimawh em em a, naute enkawlna kawngah pawh nasa takin a pui zawk dawn a ni.
Down’s Syndrome kan tihte hi an hmel leh pianzia a inang hlawm a, mi ngo, mi hang, mi buang, mi eng te, eng chi leh hnam pawh nise an inang hlawm hle. An nihphung Pathianin a siam dan a nih avangin damdawi hmanga enkawl dam theih an ni lo. A tam zawk hi an pian hlim aṭangin an hrisel loin, tlang hrileng an man hma em em a, lung lam fel lo leh ṭha lo an nei duh hle bawk. Kawng hrang hrangah an rualpuite tih theih leh tih thiam an pha lo-in an muang/ khawtlai bik ṭhin. Entirna – ṭhut, kal tlan, din kawngah te. Down’s Syndrome-te hi an lei a chhah bik avangin an ṭawng a fiah lo tlangpui a, ṭawng fiah ve tak tak pawh an awm tho laiin a tam zawk hi an ṭawng harin, an ṭawng a fiah lo.
Down’s Syndrome naupangte hian taksa chet velnaah harsatna an neih lem loh avangin thil tam tak an zirtir theihin an ti ve thei a ni. Hmun sang te, step chhuk te, hmun awih deuhte an hlau tlangpui a, mahse fuih paha tih luih tir chuan an hlau lo ve sawt ṭhin. An duh zawng leh nuam tih zawng an tihin an hlim thei hle a, zai leh lam hi nuam an ti ber. An duh loh zawng erawh chu an ngaihsak lovin an ti ṭha duh ṭhin lo.
Midang bula awm nuam an tiin, mi tu pawh an ngaina nghal mai ṭhin. An duh loh zawng tih luih tir tum emaw an thin a rim viau lai emaw te chuan hauh loh tur. An thin a rim zual vak zawk ṭhin a, chu ai chuan hriat loh der hmiah a thil dang tih san daih tur. An nungchanga thil chin ṭha lo – mi ben, chil chhak, thil paih, nawrh, mi seh etc. an ching ṭhin a, tihreh sak turin theih tawpa thunun tur a ni. An duhnaah an fingin thil an hre thei a, fimkhur a ngai hle a ni.
Down’s Syndrome enkawlna kawnga kan hriat tur leh mawhphurhna kan neihte lo tarlang ila –
I. Chhungkua-ah :
1. A hmasa berin kan fanu/fapa chu a nihna kan hriat rualin pawm thiam tur.
2. An ṭhan chhohna kawngah an rualpuite an pha lo ṭhin tih hriain beidawng mai lovin, dawhthei takin a tih theih vena tura puih ṭhin tur a ni.
3. Mi dang lakah a nihna zahpui lovin kan fa dangte ang thoin puipunna hrang hrangah kalpui ṭhin tur - Birthday, Inneih, Inkhawmna leh Bazar leh hmun dangah te pawh. Miin an en duh emaw a lan dan chungchangte an sawi kan hriat pawhin thinlung tihkhauh tlat tur. Mi dangte hmuh dan leh sawi danah buai lovin chu'ng an sawinate chu hnuchhawn zawk zel tur.
4. An nihna avanga duat uchuak lutuk loh tur, a thu thua awm a, a duh apiang tihsak leh pek loh tur. Engkim tihsak aiin amaha tithiam a, tithei tura zirtir leh kaihhruai a ṭha zawk. A mamawh tak zawk a ni.
5. Eng ang pawhin nuar mah se a duh dan leh tih dan apianga awmtir ringawt lovin, a tana ṭha tur leh ṭha lo turte hrilh hriata thunun ṭhin tur. Down’s Syndrome thunun leh hneh dan ṭha ber chu lungrual taka hriat loh der (ignore) hi a ni.
6. A rualpui naupang dangte bulah awm tamtir tur. Entirna – Anganwadi, Sunday School-ah te kaltir a, an zirtirtute kutah dah ngam tur. Zirtirtute tana thunun hrehawm tura chhungte an hmuh tura awm loh tur. Naupang dang bulah thununna inang tlangin awm se a tan a ṭha ber a ni.
7. Down’s Syndrome naupang a nih avangin thil sual a tithiam lo turah ngaih ngawt loh tur. An kum mil zelin awm dan turte hrilh ṭhin tur. Abikin mipat hmeichhiatna lam hi an hre ve thuai a (Kum 12 an nih chhoh-ah) hei hi chhungte hian kan hre ṭhin lo a, Pathian min siam dan a nih tlat avangin an hre ve vek a ni. Nu leh Pa bulah muttir reng loh tur, an ûte bulah emaw amahin emaw mut hrantir tawh tur a ni. Sex chungchangte a hriatthiam dan tur berin hrilh ṭhin tur a ni.
8. Naupang dangin an tih theih leh tih thiam hi zirtira kaihhruai chuan a tithiam ve vek a, mahse duhthusam thlap a ni kher lo thei a ni. Hei vang hian naute anga enkawl a, engkim tihsak aiin a tih theih tawk ang zelin taima leh dawhthei taka zirtira kaihhruai tur a ni. A zir hun chhung chu a rei deuh pawh a ni thei a, zirtir loh ai chuan tlem tlema a lo thiam ve kha a ṭha a ni. Abikin heng ni tina kan tih ṭhin - ei leh in, zun leh ek, thuamhnaw inbel, mahni taksa enkawl fai, etc. te hi amaha tithei tura zirtir ngei ngei tur a ni. An phak ang tawka in chhung enkawl fai, chet velte pawh zirtir tur a ni. Kan dampui reng loh theih avangin mi dang, lo enkawl leh zel turte tan hnawksak leh phurrit a nih loh nan, a phak tawk zela zirtira kaihhruai a pawimawh. Khawngaiha engkim tihsak aiin hmangaiha thil zirtira kaihhruai a mamawh ber a ni.
9. Down’s Syndrome fa kan lo nei a nih chuan Special School-ah kalpui vat tur a ni. Mithiamten a enkawl dan turte an lo hrilh hre thei a ni.
II. Kohhranah : Down’s Syndrome chauh ni lo, rualbanlo hrim hrimah.
1. Rualbanlo Sunday-ah chauh rualbanlote hi kan ngaihsak ṭhin em ni chu aw tihtur hian veng tam tak hi chu kan lang ṭhin. Veng tlem tein an Biak In sakah rualbanlote zalen taka an chet vel theihna turin hmunhma an siam a, a lawmawm hle a ni. Mahse, veng tam zawka Kohhran Biak in sa mekte hian kan hisâp tel lo va, hei hi a dik lo hle a ni. Bible-a Lal Isuan a thiltihtheihna a lantir a, mi dangte a hmuhtir vawiin thlenga kan la zir, kan hmuh tam ber chu rualbanlohna nei chi hrang hrang a tihdam thu hi a ni. Mahse kan hre reng chung pawhin rualbanlote hi kan ngaihsak tawk lo hle a, kan enliam mah mah ṭhin.
2. Rualbanlo Sunday-ah hian chawhnu inkhawm tal hi puitling leh naupang inkhawmho a, hetiang lama mithiamte thusawi tura sawm ṭhin ni se. A tak ngei, kan hmuh phak leh ban phaka awm rualbanlote hi hemi ni hian hun pek ṭhin ni se a va ṭha dawn êm!
3. Kohhran tin hian rawngbawlnaa chanvo chelhtu zawng zawngte tan hian rualbanlo chungchang - enkawl dan leh zirtira kaihhruai dan turte mithiamte sawma inzirtir a, inhrilhhriatna neih ṭhin hi a ṭulin a pawimawh tak zet a ni.
4. Rualbanlo kan Kohhran huamchhunga awmte abik taka tlawh a, ṭawngṭaina neihsakte hi Kohhran puipate hian an tih fo a pawimawh hle. Tin, Kohhran inkhawmah te an tih theih tawk ang zela rawngbâwlna chanvo pek ve ṭhin hi an phu a ni. Entirnan - Usher, Ṭantu, Thawhlawm Khawntu, Hla thlantir etc. Tin, Inkhawm kher lo Kohhran Programme dang angahte pawh an phak tawka teltir ve zel hi nuam an tiin Kohhran pawhin Thlarau malsawmna a dawn phah zel bawk dawn a ni.
5. Mi pangngai chhia leh ṭha hria, mahni duh thua sual lam kawng zawhte enkawlna Kohhranin a ngaipawimawh a, Home leh Centre tam tak kan nei a ni. Mahse chhia leh ṭha pawh thliar thiam lo, ṭhenkhat phei chu an damchhunga mi dang puihna mamawh rualbanlote tan erawh eng Home leh Centre mah vawiin thlengin siam a la ni lo. (Ka hriat sual chuan min ngaidam ula) Zirna inte pawh an phak tawkah an mamawh hle a, mahse Kohhran hnuaiah an tana zirna in hi a la awm pawh ka hre lo. Kohhrante hi Lalpa din, A ta a nih angin a ngaihhlut leh ngaihpawimawh hi Kohhran puipate leh mipuite hian rualbanlote hi kan ngaihsak thar lehzual a va pawimawh em! Kristian awm tlemna hmun tam taka mipuite hian rualbanlote hi an ngaihsakin an ngaipawimawh hle a, keini Kristiante hian ṭan i la thar teh ang u khai.
III. Khawtlangah :
1. Local Council leh YMA Hruaitute hian mahni veng huamchhung ṭheuhah rualbanlo awm zat hi hriain record thei se.
2. Veng chhunga YMA Section hrang hrangah rualbanlo chanchin inhrilhhriata inzirtirna neih ṭhin ni se. Kan programme siam ṭhinah te rualbanlote tel ve theihna ngaihtuah ṭhin ni se.
3. Kan Hall te leh khawtlang puipunna hmunah-te rualbanlote tana chet vel awlsam theihna turin hmunhmate buatsaih ṭhin ila.
4. Mipuite hian rualbanlo kan hmuh hian an chhungte hriatah an chanchin mak ti zawnga sawi kan chin hi kan sim a ṭul tak zet. Kan sawi duh dan hian a pawmtu nu leh pa, unaute rilru kan tina ṭhin a ni tih hriat a ṭha.
A tawp berah chuan rualbanlo nih duh leh hetiang fa neih duh hi tu mah kan awm lo, mahse rualbanlote kan ngaihthah hle thung si. Kan chungah a thleng thei ve reng a ni tih hriain enkawl kawngah mawhphurhna kan nei vek a ni tih i hre thar leh ṭheuh ang u. Rualbanlohna kawnga hriat duh leh zawh duh in neih chuan Phone No. : 9612618361 ah min rawn be zel dâwn nia.
- R. Zaihmingthangi
Special Educator