Written by
- Dr. Mahminga Sailo
Waggin’ Tails, Bawngkawn

Bawlhhlawh kan paih duh dan duhdah zet hi!

Ram changkang zawka zinten Mizoram an rawn let hnua an sawi fo chu, “An bawlhhlawh paih dan mumal leh felfaizia baka dan bawhchhetu laka hremna dan khauh tak ken kawh,” a nih thu a ni. Chung ram changkanga chengte chuan an duh dan leh remchan ang angin bawlhhlawh an thehthang mai mai lo va, dan zawm lova an lo bawhchhe palh a nih pawn an phu tawk hremna an dawng mai thin a ni ngei ang. Chuti khawpa dan an zawm ṭhat bik vang chuan a ni, an chenna leh a vel a fai reng theih ni.

Ama'rawhchu, ‘kan ramah erawh a letling ta he hu thung emaw ni le,’ ti ila kan sawi dik awm e. Kum tina fur tuihawkin hnawmhnawk tam tak min len bosak duak pawhin kum chanve em pawh a ral hmain veng tin inrina tuihawk luankawr lian deuhah chuan hnawmhnawk chi tinreng a inchhek khawm vum ther thur a. Heng hnawmhnawk awm lohna tur hian a ngaihna pawh kan hre ṭheuh mai a, kan ti duh lovin dan leh thupek kan zawm duh lo zawk a ni ber awm asin! Ni tin khawsakphungah changkangin hma sawn nasa viau inti thin mah ila, kan chenna leh a vel han en erawh hi chuan kan changkanna hian zuan khum a nei tam mah mah a ni lo maw?

Roluaha fiamthu...

Fiamthu thiam fam chang ta Pu Roluaha khan, “No Parking tia inziak an tarna hmun zelah lirthei hunna a awm ṭhin, lirthei hunna tur kawngpui awl a awm lohnaah reng reng ‘No Parking’ tih an tar ngai lo,” a ti a. Thu dik awm sa ni mah se, a nuihzatthlak hle lawi bawk si a; a hunlai khan kan nuihpui nasa a nih kha.

Hetiang changchawi hian bawlh­hlawh paih chungchangah te pawh hian veng tam taka hmun awl leh kawr ruam bul hmun remchangah te chuan, “Bawlhhlawh paih phal a ni lo,” tiin thuziak intar chiai chuai ṭhin mah se la, a paihtute zawn chhuaha man emaw hrem tumna a awm lem lo nge, a ruka an paih hram hram vang zawk ni ang? Nge an hremna a na tawk lo? Heti em em maia veng chhung luikawr apianga hnawmhnawk a vum hner hnur zel mai hi. Thuziak tar ringawtin a ruka bawlhhlawh paih thinte a hrem thei si lo a le. Traffic police lamin ‘No Parking’ hmuna lirthei hung an hrem ang hian inhrem theihna dan kenkawh ni ta se, kan ziaawm phah ngei ngei ang, mahse a har a ni ang. Hma kan sawn mawh em mai.

Nun pawlawh leh  a rah ṭha lo

Zirtirna dawng lo pawh ni si lo, tih leh tih loh tur hre vek tho siin, bawlhhlawh paihna hmun ni lova kan paih lui tlat ṭhin hi chu a pawlawh thlakin a sual thlak khawp mai. Tual emaw kawngpui phiat ṭhen­khatte pawh hi han thlir reng ila, an phiah khawm sa hi tuihawk luankawrah emaw an phiat liam leh mai ṭhin. Vawi leh khatah tam tak paih lo mah se, ni tin emaw kar tina an paih na na na chuan tlin khawm chin a awm lo thei si lo a.

Keini’n kan bawlhhlawh paih vangin harsatna tawk kher lo mah ila, mi dangin hnatlang ko hiala ruah sur hnuaiah hnawmhnawk an buaipui a ṭul kum tin ta a ni ber a. Hei hi zawng, lang theia mi dang kan tihbuaina mai a la ni zawk. Kan hnawmhnawk chi tinreng khan kan tui lakna lui tho an zawh thla a. Aizawl leh khawpui ṭhenkhatah hi chuan PHE hian tui sawngbawlna khawl kan nei tha hrim hrim a, fur tui a len chiam lai pawn tui in atanga natna kai theih tam tak kan kai lo ṭhin mai pawh a. Kan ram lui tui a thianghlim lo tual tual a, a chhunga cheng nungcha tam tak tana nunphung tibuai thei a ni lehzel bawk si - a pawi vawng vawng asin.

Aizawl leh khawpui dangah pawh sorkar leh khawtlang hmalaknain bawlhhlawh paih kawnga thawktu bik awmin, tuk tin emaw kar khata remchan dang ang zelin bawlhhlawh khawn khawmin a paihna tur hmun bika an paih reng tho lai hian; bawlhhlawh kawng bo, a paihna tur hmun ni miah lova paih an awm zel hi a runthlak tak zet. Sim a ngai.

Ruai ningnawi
Kohhran emaw chhungkua leh pawla ruaiṭheh nikhuate hian kan chîk ngai lo mai thei. Tun laiah phei chuan sorkarin chaw eina thleng ṭawih thei lo hman a khap reng chung pawn, hman theih awlsam ber a nih avangin kan hman chhunzawm rih a. Chaw ei hmaa thleng inrem fel thlap kha, chaw kan ei kham meuh chuan duhdah takin bawlhlawh bawmah kan theh lut tawp tawp mai ṭhin a. Chaw ei hmaa thleng kan hman ngai tho si kha, kan chaw ei khamah erawh chuan a lèt li-nga aia tam hiala funkhawm a ṭul ta ṭhin a nih hi. Kan neihin a tlin tho kan ti a ni thei, a dikna chen a awm. Mahse awmze nei leh felfai taka buaipui erawhin sum tam tak kan senral tur a titlem thei hle thung si.

Sum sen tam lam mai a ni lo lehzel! Bawlhhlawh paihtu tan pawha paih nuam leh felfai zawk a ni maw le. Nikum Krismas leh kumin Kum thar lawmnaah khan kan Kohhran ruai ṭhehna nawi vel buaipuiin hun kan hmang a. Chaw nawi leh antui nawi emaw thingpui in bang leih buakna tur kan chhawp hrang zel a. Mi sang chuang dawn ei nawi aṭang chuan antui nawi emaw thingpui in bang ringawt pawh balṭin (bucket) khatte chu mi za chuang lek ei inna aṭang chuan a tlingkhawm zel a. Kha'ng tui nawi zawng zawng kha bawlhhlawhbawma paih lovin tui chhe paihna kawrah kan leih bua a, tuiin kan tleng fai leh mai a. Bawlhhlawh paih a awlsamin a felfai phah viau mai. Hunpui lai phei chuan ruaiṭheh ni la lain bawlhlawh kan paih lo tlangpui si a, a infelfai hleih thei khawp mai. Ruaiṭhehna bang nawi, a tuk thumna vela han buaipui akar a, tui han far zawih zawih mai tuitang lohzia leh buaipui zui ninawm ṭhinzia kha!

Bawlhhlawh pholangtu : Tuihawk

Khua a thal chhung zawnga luikawra bawlhhlawh kan paihkhawm chu fur ruahtui baw hawk chuan a nawr chhuah theih ang ang a rawn nawr chhuak a, an luanna kawng dal hek le! Veng chhak lama miten hnawmhnawk an neih tam ang zelin veng mawng lamah hnawmhnawk a luang liam hnem a ni mai a. Vanduaithlak deuhva tuihawk luankawrin a hnawl sen loh chu mihringte puihna mamawh niawm fahranin kawng an rawn bo ta a le. Ruah sur hnuaiah hnatlang koh hial ngaiin hnawmhnawk ṭawphnawk leh tuihnai lo tak tak buaipui a ṭul leh fo ṭhin.

Kawngpui ṭhaah khaihlakna awm hauh lova lirthei an tlan theih ṭhin avangin duhna hmun hmunah lirthei an tiding ngawt ngai lo ang hian, tuihawk luankawr pawh tuihawk ni lo tui bawtawl ruakte leh hnawmhnawk sakhat kan paihkhawm fo chuan, tuihawk luankawr hian dawl zawh loh chin a nei lo thei lo. Chuvangin tuihawk luankawr zau ṭha tak nei pawh ni ila, tuihawk luang tur a awm loh laia hnawmhnawk tinreng kan paihkhawm na na na chuan, a zau poh leh hnawmhnawk a dawng hlawk ting a ni ber mai a. A paihna hmunah chauh bawlhhlawh paih kan chin a, kan inzirtir thar zel a pawimawh hle a ni.

‘CCTV-in a hmu reng che’, mahse!

Khawvel changkannain a ken tel pakhat chu a ruka thil tisual enlet theihna tura lo bihthlatu khawl, CCTV hi a ni awm e. Mahse, a ṭangkaina tur angin erawh kan hmang ṭangkai lo fo hi a uiawm ṭhin. Aizawl bazar kawng lun tak pakhatah chuan, “Hetah hian chil chhak suh, CCTV-in a hmu reng che,” tih a intar nain, thuziahna lehkha intar ngeiah pawh kuhva eina chil an chhak per sen lei luai thung! Ka sawi awmzia chu hei hi a ni. CCTV khan hmu reng mah se, thuziak leh ngenna pawisa lova tisualtu kha hrem a nih leh si loh chuan awmzia a awm lo mai a ni lo, pawisak nei vak lo phei chuan chil an chhak chhunzawm fo vang, chil chhakna tur remchang tak a ni tlat. Hrem kher nghak chhuak lovin, phal loh leh khap a nihna hriat tawh tho chuan tilui hram lo ila, kan felfai mai tur a ni a le.

Engpawh ni se, chhung tinte hian bawlhhlawh paih chungchangah kan tu leh fate zirtirin fuih nawn fo ila, kohhran leh pawl hrang hrang pawn a remchang apiangah sawi tamin infuih nawn zel ang u. Fai hi a nuamin a hrisel si a.


- Dr. Mahminga Sailo, Waggin’ Tails, Bawngkawn