Written by
- John Lalruatfela Hnamte

Moral Principles leh Mizoram Politics

1998 chhoa US President Bill Clinton leh Monica Lewinsky inkar thubuai khan US President inthlanah nasa takin nghawng a nei a. Clinton-a uirea puhna avang khan kum 2000-a US President inthlanah khan Clinton-a Party Democrats candidate Al Gore kha a tlak phah niin an ngai. Mizote hian khawvel ngaiha lepchiah taka ngaih American mipuiten ram hruaitu an duh tuizia kan hmù a, Clinton-a pawhin ngaihdam a dil zui tih kan la hria ang a. Mizoram hian ram hruaitu kan duhtui ve a ngai a, heti taka hming chhe tawhte zak map lova an awm zui theih danah hian mipui zawk hi nge dik lo heng politician zawk hi? tih zawhna hi rilru a inzawt ṭhin a ni.

USA nun kan thlir chuan thiang zau (Liberal) leh zalen tak, hmeichhiat mipatna kawngah pawh pawisak nei lo leh chhung­kaw nun tlabal tawh, Pathian hawi san tawh angin Hollywood Film leh internet khawvelah chuan kan hmù a, mahse langin an 'moral' chu a lo la dik a ni. America kaihruaitu tur chu an la duh uluk hle tih a hmuh theih a, tuna an dinhmun lam ni lovin kum 25 vêl kal ta US kan thlir chuan American mipui khan mi lepchiah leh mi rinawm lo an duh lo a ni.

Mizoram pawh internet khawvelah kan zuang lut a, kan hmuh ngai reng reng loh tura kan ngaih thil mak tak tak kan hmu a, kan hriat tura ngaih loh thil rapthlak tak tak hre tawh bawk. Tlem lai khan phone lama inbiakna lar tak kan Politician langsar leh hmeichhe pakhat ni ngeia ngaih kha a darh a, kha vang khan Kohhran aṭangin emaw, Pawl hrang aṭangin emaw moral zawnga inkhak kan hmù miah lo. Politics inbeih zuina chiah kan hmù a ni. Moral hi a chhe zo tawh em ni aw? tiin mut hmun an mahni leh mahni kan inzawt a ni.

Tun hma 1980's leh 1990's chho khan Mizo Politician kha an thang chhe thei khawp mai a, eiruk lam chu sawi loh zu leh sâ leh nula nena nuam chen ṭhin khan kan puh nasa a ni. Kha kha Politician quality angah kan ngai nghet a, Politician chu duh duha awm thei nia ngaihna a lian a, chuvang chuan US angin kan duhtui ve ngam lo a ni em aw? tih zawhna pawh a awm nghal a ni.

USA ah chuan President Clinton a chet mawi loh avangin a Vice President ṭha tak Al Gore khan a dawta President nih theihna a chân phah an ti ṭhin a, Clinton leh Lewinsky vangin miin a Party pui Gore an hnawl an ti a ni. Mizo Politician zingah morally a hming ṭha lo tak tak kan neih tawh te hi inthlahrun a inthuh ruk ahnek hian langsar sarah an la awm a, Mizote hian eiruka in puh, uire a inpuh te hi kan palzam ta mai mai em ni? Kohhran hi a inrawlh ngam lo a nih chuan Kohhran hian a role a play ngam tawh lo em ni le? tih zawhna hi lo ngaihtuah zui ta che u.

Party Party lam sawi loin Kohhran hian a tih tur huaisen tak chuan ti se Politician an fimkhur sawt ang. Chu bakah chuan Kohhran ber a huai chuan mipui pawhin an duh fir phah ngei dâwn si. Kohhran hian eiruk do chungchang pawh a sawi ngam tawh tur a ni lo, tun hnaia eiru Court-in a hrem te dan pawnah a hnawt chhuak lo a nih chuan. Sawn pai leh sawn thlak thunun ngamtu chuan Court-in an eiru ngei tia a hremte chu a thunun ngam ve tur a ni.

Moral Principles nei lo hnam kan ni ta em ni? A ngam ngam leh zak thei lo apiangin Mizo mipui hi min pal bawrh bawrh mai dâwn em ni? Political Party hruaitute pawh hian an mi leh sâ eiruk, mipat hmeichhiat, zu lama hming chhia leh ruihhlo leh smuggling lama in hnamhnawiha puhte hi chu an thlah thlàm ngam dâwn lo em ni? Mizoram hian mi ṭha kan duh tih pawh sawi ngam tur a ni tawh lo, mi ṭha lo chiang sate pawh an zak tawh si lo. Kohhran a ngawi dûk a Political Party lamin tumah a thunun ngam bawk si lo, heti reng reng chuan morally hian Mizote hi kan hniam ngawih ngawih.

Bill Clinton kha Lewinsky nen an inngaihzawn avang khan Impeach­ment a hmachhawn a. Mipuiin an dem a, Democrat Party pawhin a chhiat pui a, a dawta President inthlanah pawh Al Gore khan a tlak phah ta a ni. Mizoram, Mizo mipui, Mizo Political Party leh Mizo Kohhran zawng zawng hian morally a dikna hi i kalpui ngam ang u. Mi dik lo zak thei lo huangtauna ram kan nih zawh hma hian Zoram kan harh a ngai. Political Party zawng zawng kan ṭan rual ngam a ngai a, mipui pawh kan huaisen a ngaiin kan ngaihtuah ngun a hun ta viau a ni.

- John Lalruatfela Hnamte