Written by
- Dr Lalmalsawma Nghaka
Kulikawn

KA IDOL LEE KUAN YEW

Singapore hi tun dinhmun anga ram nuam, ram hlawhtling leh changkang hi a tirah chuan a ni bik hauh lo. Malaysia ram paw'n an ram chhunga awm atana an duh loh hial khawpa hnufual leh tlabal a ni a, ram hruaitu leh thuneitute ei ruk leh hlep ruk (Corruption) nasa lutuk avangin Singapore dinhmun chu chhe tak a ni a. Ram mipui an mangang a, rilru fim pawh an pu zo tawh lo. Singapore khawlai pawh a ṭawpin a tenawm a, a ralmuang lo em em bawk. Singapore hi Malaysia nena ram khata awm, British awpna aṭanga zalenna an hmuh hnuah an ram harsatna nia ngai a, August ni 9, 1965 (Thawhṭanni)-a Malaysia lak aṭanga indan luihtir a ni. Hruaitu huaisen, ram mipuite ṭhatna tura ding nghet ngam Lee Kuan Yee a lo lang a. Third World (ram rethei leh berh) zinga mi kha; first world (khawvel ram changkâng ber zinga mi) a lo ni ta. Mizote pawhin mahni khua ang maiin thlamuang leh lungawi takin kan tlawh a, eizawnna atana kan hmanna khawpui a ni.

Ram rethei a nih laia hruaitu Lee Kuan Yew khan mak tak mai leh mi barakhaih zetin Prime Minister leh Minister hlawh chu, khawvel ram eng emaw zat zinga Prime Minister leh Minister hlawh tamna ber ni turin a tisang teh mauh a. Tum dan leh ruahmanna fel tak nei chunga hlawh a tihpun chhan a awm. Indonesia, Philippines President leh Malaysia Prime Minister te hlawh aiin Singapore Prime Minister leh Minister te hlawh chu a sang zawk ngei mai a; mahse, Singapore Prime Minister leh Minister aiin an hausa vek zawk thung. Malaysia leh Indonesia ram hruaitute'n an hna an chawlhsanin chenna in an chhawm a, an mimal chenna tur ram sorkarin a pek bakah in a saksak ṭhin.

Singapore sorkarah Prime Minister leh Minister te chu sorkar inah an cheng a. Mahse, hlawh leh a behbawm hamṭhatna engmah an nei ve lo va, car leh driver pawh pek an ni lo va, in leh avel enkawltu tur awmpui pek an ni hek lo. Oversea-Chinese Banking Corporation-a an General Manager thla khata Singapore dollar 9,50,000 hlawh Dr. Tony Tan, kum 1978-ah a hna bansana Minister of State ni turin a sawm thlu a, Minister a nih hnua a hlawh chu a hna bansana a hlawh hmun thuma ṭhen hmunkhat aia tlem zawk a nih bakah, hamṭhatna a lo neih tam tak a chan a, company car leh driver thlengin a chan vek.

Eirukna hmunpui Singapore kha eirukna awm lohna hmuna siam chu ram hmasawnna bul ṭhut tih a hria a. Eirute hremna a na em em a. Ngaihdam leh ngaihhnathiam derna a awm lo. Hlawh bak Chief Minister leh Minister te tan hamṭhatna a awm si lo. Hlawh a tlem si chuan Prime leh Minister nih a hlawk lo va, ramin a mamawh thawktu ṭha a hmu zo lo. Chuvangin ramin a mamawh ṭhalai mi ṭha, ram dinchhuahna tura mamawh mithiamte'n ram siam ṭha tura ram hruaina lam hnungchhawnin, mimal sumdawnna lam an hawi vek a. Hlawh tihsan chu a kaikuang leh tihmakmawh a ni. Mizoramin 1994-a Gospel Centenary kan lawm hnu lawk; kum 1995-a an Prime Minister leh Minister-te hlawh siam chungchang an rawtna phei chu Private Sector/Company liana hotu lawkte hlawh ang mila siam an rawt hial a ni.

Prime Minister's annual salary of 28% to $2.2 million (about US$1.7 million) teh meuh mai Prime Minister hlawh ramah Singapore chu a siam a, minister te pawh kum khata Singapore dollar maktaduai hnih chuang hlawh an ni. An hlawh phuin an thawk a, an hlawh chu an hlawh chhuahah an ngai tlat. Hlawh tihpun chu ram tana thawh ṭan hma hauha mahni inhaivur tuma tipung an ni lo, ram tana mi ṭha koh chhuahna hmanrua leh tawktarh mai a ni a. Mahni inchhek arbawm duh vang a ni lo tih khawvel an hmuhtir thung a, a ram mipuiin an pawmpui a, khawvel pawhin an pawmpui tlat. Hlawh tipung chunga unaute pawisa kawl emaw, hmasawnna hnathawhna tura a percent lak tho ang a ni lo tihna a ni.

Ar khawthim dai chunga bul tan, eiruk leh hlep rukna hmunpui, dan leh hraiin awmzia a neih lohna, mi taimate taimaknain awmzia a neih ngai lohna khawpui Singapore kha khawvel sumdawnna hmunpui, ram hausa, ram nuam leh hmakhaw éng tak an lo ni ta. Kum 2018 khan khawvel puma GDP per capita sang ber zingah telin pathumna a ni a. Kum 30 chhung lekin Mizote'n mahni ṭawng ang maia kan hman lek lek tawh, khawvel ram hruaitu 'Corruption' (eirukna) kawnga fihlim an tehna hrang hrang point 10-ah point 9.8 hmuin khawvelah pakhatna a ni thei a ni a. Khawpui ṭawp, tenawm leh ralṭi tia sawi kha, faina kawngah pawh khawvel ram fai thlanchhuah zingah a lang ta ziah bawk. Pa ropui, thi mah se a dam reng ang tih hrilhfiahna atana an hman reng tawh tur; Harry Lee Kuan Yew hi ni 16 September 1923-ah Singapore, Straits Settlements-ah a piang a. A nupui Kwa Geok Choo nen fa, mipa pahnih leh hmeichhia pakhat (Lee Hsien Loong, Lee Wei Ling leh Lee Hsien Yang) an nei a. Ni 23 March 2015 khan kum 91 mi niin a chawi len Singapore-ah a boral ta a ni.

Lee Kua-a'n Singapore University Convocation Dinner-ah thu a sawi hian a tawp khar ila, "Ram hruaitu ramin hun harsa a tawh laia i hausa a nih chuan i damlaiin chil an chhak ang che, i thih niah lawm avangin an kut an beng ang," tiin. Ram hruaitu damlaia chil chhak hlawh, boral nia mipuiin lawm avanga kut an ben khum nih hi thil hlauhawm leh rapthlak tak a ni.

(In IDOL a lo nih ve ngei nan ka duhsak hle a che u)

(Strait Times, 17 August 2000, The Singapore Story 1965-2000–Memoirs of Lee Kuan Yew Vol. 2. The Singapore story–Lee Kuan Yew, From Third World to First: The Singapore Story: 1965-2000–Lee Kuan Yew, THINGSERH–F. Vanlalrochana)

- Dr Lalmalsawma Nghaka, Kulikawn