Written by
- Nununa Renthlei
Dr Lalnunpuia Renthlei, President, Mizo Drama Society

MIZO LEMCHAN DINHMUN LEH HMATHLIR

World Theatre Day chibai u le!

Vawiin, March ni 27 hi World Theatre Day a ni a. Kan thupuia kan luh tak tak hmain he Day lo chhuah dan hi han sawi hmasa ta ila. Kum 1948-ah khan lemchan lama khawvela pawl lian ber, International Theatre Institute (ITI) an tih chu lemchan leh làm lama mi thiam ṭhenkhatten UNESCO kaihhruainain an din a. Chu pawl chuan khawvel ram pum huap lemchan kûtpui a lo buatsaih tawh ṭhin a. World Theatre Day atan March ni 27 hi a puang a. Lemchan bakah International Dance Day atan ITI hian April ni 29 hi a puang bawk a ni. Heng Day pahnihte hi UNESCO Headquarters, Paris-ah phei chuan uar takin kum tin an làwm ṭhin.

World Theatre Day bik hi kum 1961 aṭanga lawm ṭan a ni a. ITI Centre hrang hrangte leh lemchan lam páwl hrang hrangten kum tinin March ni 27-ah an làwm ṭhin a; hemi pual hian lemchan kút te, intihsiakna te, seminar leh thil dang dangte khawvel hmun hrang hrangah an buatsaih ṭhin. Tin, kum tinin thuchah (message) pawh ITI hian an nei ṭhin a. Chu thuchah chu lemchan lama mi hming ṭha leh thawh hláwk deuh tu emaw aṭanga beisei a ni ṭhin a, lemchan leh culture hmanga remna leh muanna thlen a pawimawh dàn lam hawiin an sawi ber ṭhin.

World Theatre Day pual thuchah ziaktu hmasa ber chu Jean Cocteau a ni a, kum 1962-ah khan ani hian thuchah a ziak a ni. He Day puala thuchah an buatsaihte hi ṭawng hrang hrangin lehlin a ni a, chanchinbûah te an chhuah a, lemchan kútpuiah mipui hmaah te an chhiar bawk ṭhin.

Kum 1962, March ni 27-ah khan Paris khawpuiah lemchan kútpui, “Theatre of Nations” an tih chu an buatsaih a. Chuta chin chu kum tinin ITI Centre hrang hrangah kawng hrang hrangin he ni hi an lawm chho ta ziah a ni. Tunah hian khawvel ram hrang hrangah ITI Centre hi 90 zet a awm tawh nghe nghe. Heng Centre-te bákah hian zirna in sángah te an làwm bawk a, lemchan lam páwl hrang hrangte paw’n an làwm bawk. Tin, TV leh radio lamah pawh hemi pual hian programme hrang hrang an tichhuak bawk a ni.

Kum tinin ITI lamin World Theatre Day pualin thupui (theme) danglam ngai lo an nei ṭhin a, chu chu “Theatre and a Culture of Peace” tih hi a ni a, kumin 2023 atan pawh he thupui tho hi hman a ni leh. He thupuiin a sawi tum chu, lemchan hmanga hnam ziarang inang lote inkara remna leh muanna kawng hawn tih hi a ni.

Mizo chantual lemchan dinhmun

Mizotena lemchan kan chìn ṭan hun hi Zosapte lo luh hnuah chauh a ni a, anni khan khawthlang ramte tih dànin lemchan chu min rawn zirtir a, a bul an lo ṭan a. Tunah hian Mizo lemchan hi kum za tel vel chauh a la ni a, hemi chhûnga hmasawnna hi nasa lua lo mah se, chhui tham fe a awm tawh a ni.

Lemchan kan hmel hriat ṭan hun lai leh a hnu chho zelah pawh khawvel hi a danglam chak em em mai a, hmasawnna hrang hrang leh thil thar lo piang chho mawlh mawlh chuan chantual lemchan a nghawng nasa viau a, duh angin Mizote hian lemchan lam hi kan bengkhawn loh phah a tih theih ang.

Entirna lo sawi ta ila. Mizoten lemchan kan hmél hriat ṭan ve êk êk chauh tih lai khan Cinema leh TV a rawn lãr chho ta mai a, chu lamah chuan mi mit leh beng a fu ta záwk a. Mi nazawngin cinema chu en pha lovin, TV chu nei zo ve hlawm mah suh se, movie hmuhnawm tak tak lo chhuah chhoh mawlh mawlhna khawvelah chuan chantual lemchan lam lo ngaihsak kha chu át sona chi khat a ni deuh mai.

Kum sawm tam pawh a vei hmain in tin deuhthawah TV a lo awm ta a, chuta ṭang chuan khawvel tukverhah kan dák ta far a. Hun te a’n kal leh deuh a, digital khawvelah kan han lút ta tak tak mai chu, computer leh mobile phone chu kan khawvel a ni ta a, video a pung thúr thûr a, film hmuhnawm tak tak en tur a tam a, film thar ṭha tak tak a rawn chhuak ruih ruih reng a. Chutih lai karah social media khawvel a rawn inher chhuak zui nghal a, youtube video en sèn rual loh a rawn chhuak zawih zawih a ni.

Mobile phone ṭha tak tak chu mi vantlang tan pawh lei phák a lo ni ve zel a, chuta a video camera rawn chhawm hmang chuan a peih apiangin video an siam a, youtube leh social media hrang hrangah an dah lút ve mawlh mawlh reng a ni.

Hetiang hian lemchan khawvel chu a inher chho a. Chu lemchan khawvel thuhmunah chuan khawvel leh Mizoram chu an léng dùn a, ram dang ke pên rual zelin Zofate pawhin ke kan pên ve a ni. Tunah chuan chantual dawhsan hranpaa Shakespeare-a te hun lai anga lem han chan kha chu ṭhing chan a chang titih tawh a, en peih an tlém hle tawh awm e. Video khawvel hi tunlai lemchan khawvel chu a ni tawh mai.

Chu chuan lemchan thawnthu ziah thlengin a nghawng lo thei lo va. Hmanlaia lemchan thawnthu an lo ziah tawhte kha chuan zirna inah ngaihsak la hlawh reng mah se, ṭhangtharte tan erawh a thar han ziah chur chur kha chu thil chàkawm tak a ni ta lo va; a chhan chu, mi’n an chhiar ṭha peih tawh tlat lo va, a hralh a kal lo em em bawk a, a hlutna a tla hniam a tih loh theih loh. Hnam changkang leh lian zawkte han thlir ila, anni pawhin chantual lemchan (stage play) lam ai chuan movie khawvel lam an hawi ṭhup tawh a, a ziak lama tuite pawhin screenplay lam an hawi lo thei lo a ni.

TV leh digital khawvela Mizo chantual lemchan rawn àwi nungtu ber chu kan fiamthu thiamte leh kohhran ṭhalaite hi an ni. Tape recorder leh cassette hun lai khan Thangkura Drama Party te leh New Age Comedians (Tuarpuii leh Suna) te khan an fiamthu cassette siam piah lamah khan, khua leh veng hrang hrangah fiamthu lemchan an entir a. Anni hnuah hian Zephyr Drama Club rawn chhuak lehin, tun thleng hian chantualah, mipui hmaah ngei lem an la chang ṭhin. Tin, kohhran hrang hrang ṭhalaite pawhin inkhawmpui nikhuaah lemchan an la pho lang ve reng bawk. Heng hi tun dinhmuna chantual lemchan lama kan innghahna chu a ni tawh rih.

Hmabak leh Hmathlir


Mizo lemchan vawng nung tur leh tihmasawn zel tur hian hmabak leh hmathlir tam tak a awm thei ang. Hetiang hian hlawm hrang hrangin lo sawi ta ila:

(1) Lemchan bu hlui vawn nun leh theh darh: Lemchan thawnthu ṭhenkhat chu zirna inah zir a ni a, a bu pawh zirlaite tana chhut nawn fo ngai a ni. Zirlai bu a nih hi chuan lemchan bute hian dam khawchhuah chhoh zel nan remchang ṭha tak a neiah a ngaih theih a. Mahse, zirlai bu ni ve lem lo, lemchan bu dangte tan hian dam khaw chhuah a har a. Mi’n an lei duh si loh chuan chhut nawn fo chi lah a ni bawk si lo. Heng lemchan bu, hralh kal lo tur, chhut leh chhuah buaithlak bawk siho hi e-library lamah dah phal ila, a duh duhin man cháwi lovin chhiar theiin, download te pawh phal ila, thil ṭha tak a ni ngei ang.

(2) A ziah lamah ṭan lák a ngai: Lemchan ziah lama tuite chuan tîm hauh lovin ziah mawlh mawlh mai tur. Kan lemchan ziah erawh ṭhain ngaihnawm ve rawh se, chu chu a ziaktu mawhphurhna a ni. Tute’n nge chang chuang ang tih lam ngaihtuah a ngai lo, ziaka a awm hrim hrim khan thu leh hla a tihausa hrim hrim tawh. Hralh theih loh avang pawhin beidawn loh tur, hralh theih táwk tlém te chhût mai tur a ni.

(3) Lehlin lamah pawh ṭan a ngai e: Khawvela lemchan thawnthu lár leh ṭha chinho hi kan Zoṭawnga lehlin mawlh mawlh a ngai. Tunah hian Shakespeare-a lemchante hi Zoṭawngin sawm hnih êm pawh kan la letling lo. Lemchan rawn chîng chhuaktu, Greek-ho lemchan phei chu pakhat chauh kan la letling. Kan Mizo lemchan ṭhate pawh ṭawng danga lehlin a la tlem hle. Hmabak a la tam hle a ni.

(4) A chan chhuah lama ṭan lák: Kohhran huangah naupang leh ṭhalaite hian lem an chang nung ve reng a, a lawmawm hle. Hei hi kan uar deuh deuh a ngai. Tin, zirna in hrang hrangah lem an chang zeuh zeuh bawk a. Higher education chin chung lamah phei chuan tun aia uar leh nasa zawk hian lemchan hi a kalpui theih. College level-a lem inchansiak te hi awm fo thei se la, chu chuan min nawr kal lehzualin a rinawm. Intihsiakna hi sawrkar leh páwl lian deuhin an buatsaih hian kori a tu hle.

(5) Pawl leh mi mal anga hmalák: Pawl anga hmalákna hian hmasawnna a thlen ṭhin. Mizoramah hian lemchan lam buaipuitu páwl a lo ding zeuh zeuh tawh hlawm a, chak taka hmalak reng erawh a har hle. Kum 2020-a din, Mizo Drama Society pawh hi páwl naupang tê a la ni a, lemchan inziahsiak te, seminar buatsaih te, lehkhabu tihchhuah te hi a phàk tàwk a la ni rih a, a thawh tawh chin erawh hnam tana ṭangkai tak takte a ni hlawm. Tin, anni pawl hian ‘Mizo Drama Award’ chu kum hnih danah sem ṭhinin, Mizo lemchan lama thawhhláwkte zinga mi mal an thlanchhuah hnenah he chawimawina hi an hlan ṭhin. Mizo lemchan tihmasawn zel tur hian páwl leh mi mal anga hmalákna tur tam tak a awm thei ang.

(6) Stage play aiah screenplay: Chantual dawhsana lemchan hi, sawi tawh angin, tunlai khawvelah chuan mi’n an ngaihsak ṭha ta vak lo va. Khawvel pum mai hi chantual lemchan lam aiin film lamah an hawi ber tawh zawk a. Chuvangin, chantuala chan tur lemchan thawnthu lam ngaihthah hauh chuang si lo hian, screenplay te hi eng nge a nih a, eng angin nge an ziah ṭhin tih te hi kan ngaihven a ngai ve tawh a ni. Hei hi hriain kum 2021 World Theatre Day-ah khan Mizo Drama Society chuan ‘One Day International Seminar on Mizo Screenplay’ tih chu hlawhtling takin a lo buatsaih tawh a, chuta mi thiamte thuziak chu a buin a lo chhuah tawh bawk. Screenplay ziah lam hi kan hawi chhoh ve a, kan intah hriam sauh sauh a ṭha hle a ni.

Mizo lemchan khawvelah hian hna a ṭûl hle mai. Thawktu lah an tlem hle bawk si. Hnam hmangaihna rilru pûa a tihmasawn tura ke rawn pén chhuak thei hi Zoram hian a mamawh tak zet a ni.

- Nununa Renthlei, Dr Lalnunpuia Renthlei, President, Mizo Drama Society