Sorkar ṭha nei turin mawhphurhna la ngam an pawimawh
Sorkar ṭha (good governance) tih hi kan sawi fo ṭhin a, sorkar ṭha a awm chuan sorkar ṭha lo pawh a awm thei tihna a ni. A ram leilung leh dinhmun a zirin sorkar ṭha tih tur leh tih loh tur chu a danglam thei maithei a. Chutih rual chuan sorkar ṭha awm tura thil pawimawh erawh a danglam tak tak thei kher lo vang.
Rorelna ṭha chu khawvel hmun hrang hrangah kan hmuin kan hre tawh ṭhin a. India ramah chuan Kautilya’s Arthashastra (321B.C.–296 B.C.) kha sorkar ṭha leh inrelbawlna duhawm tak bul lo ṭan tawhtu nia ngaih a ni. ‘State’ tih emaw ‘Good Governance’ tih emaw hi Thomas Hobbes, Jean Jacque Rousseau, J.S. Mill leh Karl Marx-a te thuziakah khan kan hmu hlawm tawh a. Heng mite ngaihdan aṭang hian sorkar inrelbawlna ṭha chungchang hian sawi leh zir a hlawh hle réng a. Zirchiangtu leh ngaihdan zamtu tam tak zingah Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) chuan sorkar ṭha awm thei tura thil pawimawh (principle) hrang hrang an duang chhuak a. Council of Europe chuan kum 2008 khan ‘good governance’ awm tura principle ngai nia an ngaih principle 12 an duang chhuak bawk. Tin, World Bank leh United Nations Development Programme (UNDP) chuan sorkar ṭha awm thei tura thil pawimawh nia an ngaihte an duang chhuak bawk a ni.
Sorkar ṭha awm thei tura thil pawimawh (principle) hrang hrang an duante chu hengte hi a ni -
1. Mipui tel vena (public participation)
2. Langtlang sorkar (transparency)
4. Dan lalna ram (rule of law/predictability)
5. Mawhphurhna la ngam (accountability)
6. Sorkar thathawh (responsiveness)
7. Lungruala hmalak (concensus oriented)
8. Thleibik awm lo (equity)
9. A ṭha thei ang bera tih (effectiveness)
Heng principle-te hi ram rorelna chelhtuten an kenkawh theih chuan sorkar inrelbawlna ṭha a awm tihna a ni a. Heng principle hrang hrang kenkawh ṭhat lohna leh hlamchhiahna ram hi sorkar ṭha lo leh chak lo, mipui nek chepna ram, ram nuam lo leh hmasawn lo a ni fo ṭhin.
A chunga kan tarlan tak sorkar ṭha ziarang tehfungte hi a pawimawh em em vek a, pakhat chauh pawh hi sawi zau fe tham a ni. Heng tehfung hrang hrang hmanga teh hian kan rama sorkar kan hrawn tawh te hi eng ang dinhmunah nge an din tih pawh kan chhut thiamin a rinawm. Heng tehfungte hi pawimawh vek mah se, kan ram dinhmun thlirin mawhphurha (accountability) la ngam sorkar leh hruaitu kan mamawhna hi a lian hlein a lang.
Mipuiin eirawngbawlna gas kan harsat lai a, ‘gas harsatna hi chu agent leh mipui inkar a ni’ tia mahni insawifihlim ṭhin; mipui an hnianghnar deuh hnua ‘Kan sorkar chak tak hmalakna a ni’ ti leh si hruaitu an awm a nih chuan, chumi chuan harsatna karah mawhphurhna a la tawk lo tihna a ni. Kawngpui a chhiat em em lai leh mipui an phun nuai nuai kara, siamṭhat dan tur kawng zawn aia insawifiahna leh insawithiamna ringawt zawng ṭhin hruaitu a nih chuan, chu chuan a mawhphurhna a hre tawk lo a ni.
Nihna hian hamṭhatna a ken tel chauh kan ngaihtuah fo va, nihna awmtirtu chu mawhphurhna hi a ni zawk tih hriat nawn fo a ṭul. Lal ropui tak nih hi a nuam viauin a rinawm a, mahse, a ropuina phenah chuan mawhphurhna lian tak a chungah a innghat a ni tih a ngaihtuah fo a ṭul. Mahni mawhphurhna ngaihthah a, a nawmna ringawt chen ṭhintu Lal ropuite chu an tlachhe ṭhin tih history-ah chiang takin kan hmu.
Kan ram hruaitu ṭhenkhat hi chu an hahdam awm ngawtin ka ring ṭhin. Mipui harsatna hrang hrang leh ram tlakbalna zawng zawngte hi an mawhphurhnaah an ngai lem lo va, sum leh pai harsatna chhuanlamin an insawifiah zung zung a, mipui phunnate hian an lu a tithak tham lo nite hian ka hmu a, an mut pawh hi a tui loh phah lem lo nite hian ka hre ve ṭhin.
Kawng a chhiat chuan ka mawhphurhna a ni, zirna a ṭhat loh chuan ka mawhphurhna a ni, sualna leh thil dik lo a punlun chuan ka mawhphurhna a ni, mirethei an pun viau chuan keimah vang a ni, eizawnna kawnga harsatna lian tak a thlen chuan ka mawhphurhna a ni tih ngaihtuah a, bengsika a siamṭhat dan tur ngaihtuah fo ṭhin mi kan mamawh.
Lei dawh lai leh in sak lai a chim chang te, sorkar hnathawkin a huna hlawh an lak theih loh ṭum te; mipui ei leh bar dinhmun a chhiat em em lai te; dan bawhchhetu zawk nia ngaih an huangtau viau lai te, mipui chanai tihchingpena a awm chang te, hnathawh tur ang pha lo em ema hnathawktu an awm changtea thlir liam mai maitu ni lo; a siamṭha theitu nia inngai a, heng thilte hi a mawhphurhna nia ngai tlattu ram hruaitu hi kan mamawh chu a ni.
Hmasawnna leh hnathawhna tur atana sum a pawimawh hmasa ber nia ngai tlattu, sum a awm phawt loh chuan engmah ti thei lo nia inngai ram hruaitu hi kan mamawh an ni lo va. Mipui leh ram hmasawnna tur kawng ngaihtuah ngar ngar a, ram chhiat leh ṭhata mawhphurtu nia inngai tlat leh, a mamawhna azira hnathawhna tur sum pawh dap ngar ngar ngar a, a sum hmuh pawh dik leh ṭha thei ang bera hman tum tlattu hruaitu hi a ni kan mamawh chu a ni. Stoic philosopher ropui Seneca chuan, ‘Hmasawnna tura pawimawh hmasa ber chu hmasawn duhna thinlung neih hi a ni,’ a ti.
Ram hmasawnna tur leh sorkar ṭha siam tur hian hruaitu an pawimawh ber. Khawvel ram ropui leh dingchhuak te hi mipui an harh thar avanga ram ropui ni ta an ni lo va, ram hruaitu ropui, mahni mawhphurhna hlenchhuaktute vanga dingchhuak an ni deuh vek. Singapore ram khi kum 1965 khan hreh chung chungin Malaysia ram aṭangin a independent a, mahni puala sipai leh pawisa (currency) pawh nei miah lo kha ram hruaitu ropui Lee Kuan Yew chuan huaisen leh fing taka a han hruai meuh chuan, kum 8 lek chungin khawvela khawpui thianghlim leh mawi ber zinga mi leh, hmasawn ber zinga mi a ni chho thei a ni. Chutiang chiah chuan Mizoram hmasawnna tur hian hruaitu ṭha, mahni mawhphurhna la ngam, kalphung thar ngaihtuah chhuaka tidanglam (system change) ngam kan mamawh. Hruaituin kawng dik a zawh chuan mipui chu kawng dik lamah an kal mai ang.
I ram leh hnam a boral chuan nang leh i chhungkua in him bik lo vang.
- Dr. H. Laldinmawia