NATIONALISM Vs NEPOTISM
Hla phuah thiam Pu Vankhama'n "Rimawwi ram" tih a phuah te, Pu Rokunga'n "Ro min relsak ang che; Kan Zotlang ram nuam; Lentupui kai vel leh romei chhumin" tih hla a phuah te; Pu Kaphleia'n "Zoram nuam" (1937) tih hla a phuahte bakah Zirsangzela Hnamtein "Zonun mawi" tih hla a phuah te, P.C. Lalthakima'n "Aw Zoram nuam" tih hla a phuahte leh Vanlalsailova'n "Zoram ṭang fan fan" tih hla a phuah te, C Zoramliana'n "Mizoram tan" tih hla a phuah te; Lalruatpuii'n "Zoram hmangaihtu" tih hla a phuahte hian lairil a van fan hneh vawng vawng tehlul em!
Heng hla ṭha tak takte hian kan Zoram hlutna leh ngainatawmna te, ṭanruala inpumkhat a pawimawhzia leh kan ram tluchhe mek hi tungding leh turin nang leh kei Zofa chhul chhuakte ngei mai hi min ãu a ni. Pu Kaphleia phei hi chuan duhthawh takin “Ka ngai zual ṭhin kan Zoram nuam, Anpai khua lian a hneh chuan; “A ṭhenin Africa, a ṭhenin vur ram, A ṭhenin tuifinriat thliarkar kan ngai e; A ṭhenin phaizawl, a ṭhenin tlang ram, Kei ka chan Zoram ka ngai bang thei lo ve” tiin Zoram hi a zahpui ve ngai lo.
Pu Kaphleia hla phuah hian kan ram ka lo sit rilruk ṭhinna pawh a lehthal hneh chiang hle mai!
Nationalism awmzia chu?
Ram khat, hnam khat, chi khat, chenna hmun khat, hnam ziarang thuhmun, sakhaw biak thuhmun, ṭawng thuhmun, tihdan thuhmun neih duhna leh intihbingna leh thei hranna awm lova rualkhai taka mipui changkãn duh avanga thi leh thau pãwlha dikna leh takna, rinawmna leh taimãkna nen, inpumkhat tuma ngaihtuahna leh a taka tha leh zung senga beihna, mahni chenna ramri chin chianna hi ram leh hnam hmangaihna dik tak 'nationalism' chu a ni.
Tin, hei bakah mahni pianna ram leilung ngaisangtu leh chhuangtu, ram dang aia mahni pianna ram tha zawka ngaihna thinlung pua ram hmangaihna leh ngainatna neia hmasawnna tur leh a chhunga chengte inpumkhatna tura theihtawp chhuahna hi ram hmangaihna (nationalism) chu a ni bawk.
Tunlai kan politician-te erawh hi chuan ṭawngka maiin ram hmangaihna (nationalism) hi an ãupui a, politik dawhsan (political platform) aṭangin an khabe themthiam chhuahin a taka an hlen theih loh tur tih an hriat sa reng pawh ti thei tur angin an tiam zuah zuah a. An intiam huai siak a, a tiam huai huai an dawthei leh lawi bawk a. Manifesto an inziah ṭhat siak a, a tawpah "manifesto zawng zawng tihhlawhtlin kher tur tihna a ni hlei nem" min tih khum leh a.
Chutiang zelin inthlan dawn apiangin nationalism-ah an harh thar ziah a, mahni chen mekna ramri chin hre chiang der si lovin ramri chinfel an tum thar ziah bawk a. Kum 174 ral hnuah pawh an la chingfel chuang hlei lo a nih hi. An sorkar veleh an tiamthu der chu an theihnghilh hmin leh hmak ṭhin niãwm tak a ni.
Inthlan beihpui thlak laia rethei nau fate hnap mahni rawmawl pai lai phawrha hruk faisak puk puk thei kha biak phak lohin an tawlh hla leh a; an hnap hrulsakte ngei pawhin an ãu ei zo tawh ṭhin lo.
Lalṭhuthhleng an luah tawh chuan miretheri chanhaihte rilṭam authawm leh ṭap thawmin an beng a luh zo tawh ṭhin lo. Hetiang nationalism-a chiang lo ram hmangaihtu nia inchhalte hi kan ngah em em a, mahse, term hnih term thum a zawna ro an rel chhunzawm pawhin an thutiam leh manifesto-te an thlawhtling thei chuang lo. Aw! Zoram mipuite hi harh a va han hun tawh tehlul em!
Zoram mipui tam ber leh thingtlang lama kan unaute lah hian retheih luat avangin sum thiltihtheihna (money power) an nep zo thlawt si lo. Inthlan vote thlak dawn zanah an hlutna (voting right) pawh humhim zo lovin an zahawmna an hralh a, a tawpah nationalism-a chiang kuang loho bawk rorelna ṭhutphahah an ṭhuttir leh vung mai ṭhin a nih hi! A tawpa tuartu chu thingtlangpa rethei berh te te an ni leh si ṭhin. A va han pawi ṭhin tehlul em! Sum tam tak aiin hming ṭhat hi thlan a pawimawh zawk a ni tih hriat a van un tawh tehlul em!
Nepotism vethung chu...?
Kan ram hruaitu (political leaders)-te’n an sorkar loh ve leha sorkar lai an puh fona ṭhin mi tlemte emaw, chhungkaw thlah khat in chhungkhat kualin sorkar hna leh contract hna hrang hrang induhsak taka tender leh advertisement siam lova a ruka an inpek ṭhin Lal chhungkaw rorel, mi tlemte chauhin hlawkna an tel ṭhin nia an inpuh fo ṭhinna hi ‘Nepotism’ dik tak chu a ni.
Tun hnaia khawvel huapa induhsak bikna, hleih neih rorelna (nepotism) dik tak kan hmuh theih chu Sri Lanka President hlui Mahinda Rajapaksa-a’n a unau pathumte ministry chelhtira rorelna duhsak taka a chalaitir leh a vua leh vang dangte dinhmun pawimawh ber ber chelh tura a ruat avanga an ram tlukchhiatna leh tluksawpna rapthlak tak, amah ngei pawh ram danga inhumhimna zawnga a tlan chhiat phahna kha a ni.
Tuna kan ram rorelna kal mek pawh hi Zoram Srilanka Rajapaksa kaihhruaina niawm taka ngaite pawh an awm mek bawk. Mahse, tun mai a ni lo, he hleih neih rorelna hi Mizo Union hun lai (1946-1974) aṭanga inṭanin, Arpa khuan hun lai leh bukna (patla) khai hun lai te, kutphah bawr invilik hun lai leh Sakei huai rum hun lai leh varparh arsi en hun thleng hian nepotism hian kan ram hi a nuai vel reng zawk a ni.
Sorkar hna lak dawn leh contract hna a awm reng rengin ‘Bhavan list, Hnam run list’ etc. tih hian ban zai reng a rel thei si lo. Tunge in mawhchhiat thei bik awm ang le? Inthlan campaign laiin induhsak bik awm lovin huapzo sorkar din an tum thu an tlang aupui chamchi a, an sorkar ta chenga development leh flagship programme chuan a huap zimleh kerh zel si a. Nepotism lipuiah bawk an tla pil leh burh si ṭhin.
Huapzo sorkar ni tak tak ngat se’ng chuan NLUP leh SEDP-te hian Party mi leh sa chauh a tuam bil lo tura le... Mahse, Nepotism hlira rorelna kalpui ṭhin a nih avangin chawṭhing her lum chi a ni tawh dawn em ni? Buhfai tharlam Zoram buh thar ngei chu Kalvari-Kukara chhum ve ngei a chakawm tawh takzet lawm ni?
A tlangkawmna
Tarlan tak ang bak khian Nationalism leh Nepotism sawi fiah vak dan a awm em em chuang lo. Nepotism thleibik, hleih neih rorelna i kham tawh takzet a nih chuan Party leh sum atchilh lovin Mizoram leh mipui hamṭhatna ngaihtuahin i hlutna kha vawng him la, India ram danpui kalhin i hlutna kha zuar lo ngam la, mi ṭha leh rintlak, kan ram hruaitu tlak tura i ngaih ngei kha huaisen takin thlang ngam mai la.
Tuna i phunchiarna leh chiauhiarna te, i vuivainate leh i rumnate kha nangmah ngeiin rinawmnain i sukiang thei a ni tih hria ang che. Inthlanpui lo awm tur hi thla 7 vel lekin a dang ta. I duhthlanna a dik lo palh a nih chuan kumkhuain kan Zoram hian khawvar eng a hmu tawh lovang a, thim lalkulh hnuaiah kan kun kumkhua tawh ang.
Huaisen taka i dikna chanvo (Voting right) i hmang ngam a nih erawh chuan i phur rihna leh i rumna ruam ata lak chhuahin i awm ang a, khawvar eng mawi tak i hmu tawh ang a; Zoram hian hmatiang sawnin raltiang ram a kai ve ngei ang. Chuvangin Zoram thar siam theitu chu nang leh kei kan ni e.
- Dr. C. Lalrampana