Written by
- C. Lalengkima
Vaivakawn

Zirna uar kum : Ko kan thlak a hun ta em?

Mizoram tlawmngai pawl lian ber YMA chuan zirna uar kum a puang ta bawk a, zirna lama kan hmalakna turah duhthu in sam dawn teh ang aw. 

Awn lam nei zirna uar kan bansan a hun: Zirna uar leh zirna lama ṭhahnemngaihna lam kan hawi apiang hian kan rilru hian civil service lam hi a kawk duh viau mai. Hna hmu tharah rau rau pawh hian University lama hna hmu thar emaw zirtirtu hna hmu thar emaw company liana dinhmun ṭha tak te pawh hi awm ve ṭhin mah se, zirlai naupang hma a thusawia fuih tur chuan Civil Service-a lut thar bawk hi kan ko leh ṭhin. 

Zirna in leh Sunday sikul thleng pawhin kan naute tan hian Civil Service lama lut thusawi emaw kawmna emaw hun hi remchang lo chung pawhin remchanna kan zawn sak hram ṭhin. Zirtirtute mai bakah nu leh pa te pawhin ṭhahnem an lo ngai ve bawk a. Veng chhungah kan hmelhriat Civil Service-a tling thar an awmin kan rualawhna a zual a, kan fate college zirlai te, sikul kal lai te rawn kawm se la, rawn fuih se kan ti a. Remchang hmasa berah chaw eiah emaw thingpui inah emaw kan sawm a, kan fate hnenah pawh Civil Service-a tling thar te ang turin kan fuih sauh sauh ṭhin. 

Nikhua a lo rei a, kan zirlai duhawm tak takte civil servant te thusawi ngaithlatute zinga 10% pawhin civil service an zawm thei lo. Zirna uar hming chawi hian awn lam nei hian, mi tlemte tih theih, mi bik te nih theih hi kan buaipui chiam chiam ṭhin. Kum hei leh chen career awareness kan lo neih pui tawhah hian zirlai fuih tura kan sawm hi a tam ber chu civil service lam mi an ni awm e. Mahse, zirlai a tam ber hi civil servant chu an ni ta lo a nih hi... A tam berah 10% hi Civil service-ah lo lut thei pawh ni se la, a ni ve thei lo 90% hmakhua tur hi kan ngaihtuah ngai miah lo. 

Mahse, 90% te ah hian rawngbawltu ṭha tak, sumdawng hlawhtling, engineer ṭha tak leh mi hlawhtling tak tak an chhuak ṭeuh si. Kum kha leh chen kha awn lam nei zirna uar kum, awn lam nei career awareness kan lo neih pui tawh a, a hlawhtling viau lo. Kan rilru kan siam thar a ngai lo maw? 

Civil Servant nih chu a ṭha. Han zahawm tak, hna sang leh ropui zawng a ni teh meuh mai. Mahse, zirlaiten kan nih vek theih loh tur, nih vek tum ngam loh, nih chak vek loh hi inkawhhmuhin kan hun tam tak kan lo hmang liam reng a. A post-ah pawh a tlem ber, mi thiam bik, taima bik, vannei bik nih ngai te chanvo hi a nawlpui inbarh luh kan tum rei ta mah mah lo maw? 

He zirna uar kum hian civil service lam chauh lo, kawng dang ṭha leh hlawk in­khawhhmuhna lamah min ti ṭhang­harh se a va hlawk thlak dawn em. Civil service lama kan rualawhna hi chu a ṭha, tun aia nasa hian a ti mi te chu kan fuih tur a ni, mahse civil servant ni ve thei lo te, nih tum ve lo te hmakhua hi i ngaihtuah pui ve tawh teh ang u. 

Kan kalna tur lam kan thliar thiam a ṭul: Awn lam nei zirna leh hna zawnna lam kan ban san chuan he zirna uar kum hian kan thawh tur thlan thiam kawngah min tiṭhangharh se kan hlawk pui ang. Tun hma leh tun hnu thleng pawh hian Mizote hian Class X pass ṭha deuh chu Science la a, doctor emaw engineer emaw ni turin kan beisei ngawt ṭhin. Science la lo lehkha ti thei deuh lah civil service lama lut turin kan lo beisei ngawt zel. Chutiang a kal, an tuina leh chemkalna ni hauh lo, hlawhchham ta pawh kan awm nual. Nu leh pa te lah hian kan hun laia kan nih phak loh, kan awh em em kha nih tir kan han tum ngawt a, ti sual lah kan tam. 

He zirna uar kum hian kan chemkalna, kan hna tur awm tak, kan tih mi lam hriatna lamah hian min ti thang harh thei se. Hmun ṭhenkhatah chuan in Vocational Aptitude test te buatsaihin an chemkalna zawng, an thiamna leh theihna kawngah an kal tir ṭhin a, a ṭangkai viau a ni awm e. Hetiang ang hi kan naute tan kan  buatsaih sak vek thei kher lo mah ila, kan phak tawk te hian kan tuina leh kan kalna tur hi zawng thiamin thliar sak thiam ila kan sawt pui ngeiin a rinawm. 

Mizote hi a lehkha thiam thei deuh leh thei loah pawh hian a hna sang ringawt te, sum tamna leh thuneihna awmna ringawt an um tir hi kan ching viau. Tuina leh chemkalna lam thlang thiam ta ila, chutianga kan tuina leh theihna hmanga hna thawh theih chi kan kan thlang fel thei a nih chuan eng hna pawh hi thawk ila kan hnaah kan tui ang a, kan hna kan thiam ang a, kan hnaah kan lungawi zawk ngei ang. Chutianga kan thawh awm leh thawh chi bik hna thawh tur kan hriat theih chuan kan zirna lamah pawh tuina, phurna nasa tak min pe ngei ang. 

Non formal education uar a ngai: Zirna uar kum hian zirna tluang pangngai ni lo (non formal education) hi min uar tir thei se. Tuna kan thlen china lungawi mai lo hian kan hmabaka inzirna tur leh kan hmasawnna tur lam uar tura kan in fuih a ṭul. Heng khua leh tui ṭha ni tura kan inzirtir hi thil ṭul tak a ni. Mizote hi lehkha zir sang inti tak, in la changkang ve taka vangtlang hmun lan duh kan ni. Mizo nun ze mawi hre lo, aia upa zah nachang hre lo, tar chak lote duat nachang hre lo kan tam khawp mai. 

Eng hna pawh hi thawk ila, taima tak leh tih tak zeta kan thawh a ṭul a, hnathawh dan ṭha bik (work ethics) lam inzirtir hi ka uar deuh deuh a ṭul bawk. He zirna uar kum hi kan fate college kal emaw sikul kal leh hna zawng mekte tan chauh a ni lo a. Kan vai hian, zirlai, hna zawng lai, hna neih tawh, hna aṭang pension tawh thleng hian kan in zir zel, kan ṭan tlan a ngai e.