Written by
- F. Lalneihsanga

HRIPUI HIAN THLAK DANGLAM HLEN SE

Zofate hian kan khawtlang nunah hian kalphung nghet ṭhahnem tak kan nei a. Heng kan hnam nunphung ṭhenkhat hi chu kan tunlai khawvel nena inhne rem chiah tawh lo, amaherawhchu Mizo nunphung leh hnam zia lantirna leh vawn nunna nia kan ngaih tlat avanga chawi nun hram hram kan la duh site pawh ni hlawmin a lang. 

Kan nunphung ṭhenkhat phei hi chu ngun taka han ngaihtuah chuan kan ṭhat­puina aiin kan chhiatpuina a tam zawk mah tawh âwm e, tih theih a ni. Hripui lêng (Coronavirus) avangin chu kan hnam nunphung pangngai chu eng emaw chen kan thlak danglam a lo ṭul ta a, danglam hlen atana itawm deuh deuh a awm ta bawk a ni. 

Chhiat ni (mitthi kan buaipui dan): Kum 1980 chho daih tawhah khan mi thil chik mi leh khawtlang nun vei mite chuan Zofatena mitthi kan buaipui dan hi a lutuk deuh lo maw tiin ṭha an tih loh thu an lo au chhuahpui tawh a. ‘Khawvel hnam hrang hrang pawhin mitthi an nei ve ṭhin, inphûm hnam pawh eng emaw zat an awm ve, Mizote anga mitthi buaipui luai luai hnam erawh hi chu an tam lo, heti taka mitthi kan buaipui hi kan fin bik vang a nih loh chuan kan ât bik vang a ni mai,’ an lo ti hial a ni. 
Tun hmaa Mizo khua, in za hnih khat vel lek awmna ang kha kan ni tawh bik lo hlawm a, thingtlang lam pawh khaw lian leh changkang tak tak kan ni ta fur mai. Kum tluana vawi hnih khat emaw chauh mitthi nei ṭhin khua leh veng kan awm ta mang lo. 
Aizawl veng lian deuhte phei chuan kum khat chhungin mitthi 50 aṭanga 80/90 te an nei fo ta mai, mihring kan lo ṭhahnem ta a ni. 

Tichuan, Mizo nunphung pangngaiah chuan mitthi an awm apiangin tleirawl chuan khawntesep a khawn a ngai a, lumen ngai a nih chuan ṭhalaite chu mitthi ina zai tlaivar turin kan beisei a, tlangvalin thlan an laih a ngai a, nu leh pate chu mitthi in mâwi hmar khawpa an ṭhut reng a ṭul bawk. Vui hun a lo thleng a, veng/ khaw chhung mite bakah hmun hrang hrang aṭangin a mitthi thlah duh vâng leh an chhûngte ngaih pawimawh vâng te, mahni inngai pawimawh chawpa bengvar nih duh vângte pawh a ni ta ve ang, kan han fuan khawm ta ṭhin a ni. 

Hmunhmain min dâwl zo lo a, step leh ṭhutna remchang melha vui hun tlingtla ve ta mai mai tâwk hi a tam zawk chu kan ni ṭhin. Vui zawhah thlalak hun (photo session) a han inṭan leh a, thlalak hunah hian a kaihruaitu tur pawh inruat a ngai hial ṭhin a nih hi. 
Hetiang taka mitthi kan buaipui ṭhin lai hian hripui avanga kan han inkharkhip meuh chuan kan kalphung pangngai anga a khawtlang pumpuia buai luai luai lo pawhin kan lo inthlah fel thei viau mai. Hripui lêng a kian hunah pawh inkharkhip chhunga mitthi kan buaipui dan ṭhenkhat hi chu chhunzawm zel atan a duhawm hle. 

YMA Branch tam zawkin chhiat ni inkaihhruaina kan siam danglam a, khawntesep awm loin Branch sum aṭanga engkim buaipui a ni a. Lumennaah leh vuinaah pawh a pawimawh chin tak tak, mi tlem tê kan awm a. Branch ṭhenkhat chuan thlan lai tur an inruat a, a ṭhenin hlawhfa lain an lo laih lawktir mai bawk a. Hetianga felfai taka kan invui liam mai theih tho si chuan hun pangngaia mitthi kan buaipui danah khan kan khawvel ṭhang zel mila kan kalphung leh kan rilru put hmang hial pawh kan paih ṭhen deuh emaw kan thlak danglam deuh emaw chu a ngai ta a ni lo’m ni? 

Hri lên hmaa mitthi kan buaipui dan kha chu khawtlanga rualpawl ve tawk tak nih tum tan chuan a manganthlak lam deuh chu a ni, kan ei zawn dan nen pawh a inmil meuh tawh lo niin a lang. Office ṭhenkhat phei chu mitthi vûi lai hian dawr tur mumal pawh awm lo khawpin an filh ṭhuau thei hial asin. Inkharkhip hun laia mitthi kan buaipui dan hi tunlai khawvel leh mahni veng leh khua mila kan her rem thiam ngat chuan tlangval sawm nga rualin thlan khur pakhat an han buaipui luih luih mai ṭhin kha a lo rem hriat lohthlak hle mai tih kan hre chhuak thuai ang a, ‘zai tlaivar kher lo pawhin mitthi lu hi a lo men theih alawm maw le,’ kan la ti ang. Duhthusam takah phei chuan khawpui lian deuhah chuan veng hall / kohhran hall-ah te invui zel mai ni se, vuinaa kal chin te pawh chhungkhat laina hnai zual tak takte chauh ni se, kan ram hian bung thar duhawm tak kan kai ngei dawn a ni.

Heng thil inthlak danglam avang hian Mizo zia emaw tlawmngaihna emaw te kha bo ta duakah ngai lo ila. Khaw dang leh veng danga zualkoa kan tlan dawr dawr ṭhin te pawh a lo ṭul ta lo a, veng ṭhenkhatah phei chuan khawhar in riah thlengin kan tawp tâk hi.  Hripui lên hmaa mitthi kan buaipui dan luai luai kha chu thu hlui (history) chang tawh mai se; hri lêng hian kan rilru sukthlek fuh lem lo tak, vuitu an tam avanga thi ropui ta riaua inhriatna te pawh hi rawn thlak danglam hlen se a va ṭha dawn êm!

Ṭhat ni (kan inneih dan) : Kan nunphung kal chhoa thil hahthlak tak mai pakhat chu inneih kan kalpui dan hi a ni leh ta bawk a ni. Kan hnam dan angin kan han insawi rem a, man leh mual inhlânin, man eitu kan insiam a. Sapho tih dan angin a hautak thei ang berin inneihna kan buatsaih ta ṭhin. Vai hnam zia lain thuam chhawm tam leh ṭhat lamah kan intlansiak chho leh mek bawk. Khawtlang nun veitute chuan, ‘Hnam thum dan chawhpawlhin kan innei e’ an lo ti mawlh mawlh tawh rêng a ni. Dik tak chuan, kan inneih dan hautak luat avanga kohhran dan thianghlim / dan puitlinga inneih cho zo ta lo hi kut zungṭang thliaka chhiar nghauh ngauh tur pawh kan hre hlawmin a rinawm. Dan khatnaa han innei hrâmte zingah pawh a ba thlaua innei kan awm fur âwm e. 

Biak in khat hmura inkhawm kher lo pawhin, mi 50 emaw lek nen pawh inneihna hi a lo kalpui theih reng tho mai tih hripui lêng hian min zirtir a, chhunzawm zel a va ṭha êm! Mihring tam leh tam loh hian inneihna a ngheh leh ngheh loh lah a hril der si lo. Zing kara invawn mai te, zan lama inneih fel thên mai te hi a va samkhai ve. Ruai kan buatsaih avang te, min lawmpuitu an tam avang tea kan inneihna kha ropui ta riau tur leh hlu bik riau tura kan ngaihna rilru hi he hripui lêng hian thlak danglam hlen teh se. 

Damlo kan : Damdawi ina kan awm hian fiamthuin, ‘Pathianni awm thlen hram tur, a hlâwk bik’ kan ti ṭhin a. Pathianni hi inkan hunah kan ngai deuh a, a damdawi in lam te pawh hian Pathianniah chuan naupang hruai an phal hial. Damlo inngaihsak te, intlawh leh inkan te hi kan Mizo nunphunga bet tlat pakhat a ni ve a, a hlu viau lah tak a. Amaherawhchu, mi tam zawk hi chuan a damlo dinhmun kan ngaihtuah lo fo. Thawhṭanni hian damlo ṭhenkhat chu an na zual sawt ṭhin an ti fo mai, Pathianniah tlawhtu an tam ṭhin vâng a ni lo thei lo. Damdawi in, General ward-a awmte ngat phei chu kantu kan neih tam leh tam lohah chhungkua leh mimal dinhmun leh nihna a lang duh viau; mi ṭha leh mi chhe thliarna awlsam tak ni pawhin a ngaih theih, a fel lo hle a ni. Damlo na tak awmna bula thâwm lo neih ve chhên te hi a na zualte tana damdawi ṭha tak chu a ni hauh lo, a thawipikthlak duh hle. Kan damlo kante kha mut hmuna inthiar ngai te, zan lama mu hleithei lo te, ṭawng peih mang lo te, kan awm avanga intihharh tum hram hram te an lo ni reng em tih kan ngaihtuah fo a ngai. Damna duha damdawi ina lutte kha kan va chimbuai fo mai chu a ni si a. Chutiangin in lama damlo kan tlawh pawh hian ngaihtuah ngai tam tak a awm tih hriat a ṭha. 

Hripui lên chhunga damdawi ina awmte kâ ngei aṭangin pawn lam aṭanga kantu leh chim buaitu an awm miah lo mai chu a hahdamthlak zawkzia kan hre fo ta mai. Phungthlûk kan duh luatah inkan leh intlawh pawh hi intihhmuh theih a ni ngat mai. A nihna takah chuan a damlo kan ngaih pawimawhna piah lamah hian bengvar nih hlawh duh vâng leh hmingṭhat hlawh duh vâng tea damlo kan tlawh hi a tam viau âwm e. Kan ngai pawimawh tak zet a nih chuan inkanna hi mahni kal kher loin sum, thil leh thu inthawn te pawhin kan ti thei reng a ni. Tin, a damlo ngeia te pawh an dam ṭhat deuh hun kan nghak thei bawk.  Chuvangin, he hripui lêngin damlo kan intlawh luai luai tur min hrek bet ta hi tu tan pawh a thawventhlak kan ti thei ang a; kan kalphung pangngai kha zawng a lo hahthlak êm mai, damlo tan a luhaithlak bawk si, hripui lêng hian rawn thlak danglam hlen daih teh se.

Chhuahvah tlem : ‘Khawtlang leh kohhran thil avanga nu leh pa, ṭhalaite chena an chhuahvah tamna ber ram chu kan Zoram hi a ni,’ tuin emaw ti ta se, kan hnial thui ngam hauh lo ang. A bikin zan lamah hian tih tur pawimawh nei lem loa ṭhalai teivak mai mai an tam kan tih rualin nu leh pate ngei pawh khawtlang leh kohhran thil pawimawh denchhena mahni in lum leh fate chhuahsan ṭhin kan tam hle. 

He kan hnam nunphung ṭha lem lo tak mai hi kan hripui hian min rawn thlak danglamsak leh ta dawrh mai a. Mahni in ṭheuhah kan tawmim hlawm a, ṭul tâwpah lo chuan ṭhenawm hnaiah pawh kan chuang kai ta mang lo. Dam têa kan awm a, boruak pangngai a inher chhuah leh tikah pawh, hawh u, chhuahvah tam luat hi i sim hlauh ang u. Hripui hian he kan hnam nunphung hrisel lo zet mai hi min thlak danglam hlensak mawlh teh se.

Tunlai khawvelah chuan mahni hmun ṭheuh aṭangin thil tam tak kan ti thei ta. Office leh Bank te pawh a theih chinah chuan online-in dawr zel ila, bill pek leh form fill up ngai chite pawh online-a tih theih mai turin ruahmanna siam vek ṭhin ila; chutiang tur chuan mipui leh thawktute pawh i inzir belh sauh sauh ang u. Sum leh pai bakah hun leh tha renchemna a lo ni ang a, incheina kan mamawh tlem sawt bawk ang, chhuakvak kan tlem na nâ nâ chuan kan kawngpui te pawh a lo thawl sawt dawn a ni. Kan chhuahvah chin luat hi kan hripui hian min dang bet hlen teh se.

Pathian biak inkhawm tihtlem : Hei hi sawi a huphurhawm hle mai, ‘ṭhenkhat tih dan anga kan inkhawmte bansan lovin...’ tih thu a awm miau avangin; mahse, ‘bansan’ ni loin ‘tihtlem’ lam zawk a ni e. Inkharkhip avanga thil langsar tak pakhat chu Biak in khar hi a ni. Kristian chhungkaw pangngai chuan in lamah inkhawmna ṭha tak kan nei hlawm niin a lang a, chhung inkhawm kan neih ṭhat avanga ‘Biak ina inkhawm lo pawhin kan awm thei’ tih ngaih dan neih erawh chu hun kal zel atan a hrisel ber lo ang. Amaherawhchu, inkhawm hun tihtlem erawh chu zir chhuak ila kan hnam hian kan ṭhatpui hle zawkin a rinawm. 

A chhan chu, inkhawm hun a tam hian nu leh paten kan fate kan chhuahsan tam a, naupang tan a ṭha lo. Inkhawm a tam leh incheina kan mamawh tam a, hmeichhe lam phei chuan an thlarau nun aiin incheina lam an buaipui tawh zawk mah, retheite retheih a tizual. Thlarau nun lamah pawh Pathian thu sâng tak tak kan inhrilh hnem viau hian kan hlawkpui ber em tih pawh ngaihtuah tham a awm. Thuhriltu zawng zawngin kan thu hriat ṭha ṭha kan fawm khawm ṭheuh a, kohhran mipui nawlpui kha kan han barh rawn ta nghek mai ṭhin chu a ni a, kan ṭhatpui em le? Paracetamol nena dam mai thei kha chemotheraphy kan chawh ṭhin a ni zawk lo maw?

Chuvangin, hawh u, hripui hi han kiang se la, inkhawm hun hi i titlem tawh teh ang u. Kan mamawh aia tam kan inkhawm tlat a ni. 

Ṭhen leh rual ngaina hnam, inlên pawha inkâwm lêt lêt ṭhin, chi leh kuang, vua leh vang ngah tak, chhiat ṭhata inlâwm tawn ṭhin kan ni a. Chuvangin, tun maiah chuan heng kan nunphung ṭha lem lo nia kan hriatte hi kalsan mai chu kan la harsat deuh pawh a ni mah na; amaherawhchu, nunphung thar ṭha zawk kan han sawi tâkte hi kan hman ṭan hma leh hma kan sawn hma dawn chu a ni mai si a. He hripui hlauhawm tak hi kan hnam tan malsawmnaah lo chang se, kan hnam nunphunga thil ṭangkai lem lo takte hi thlak danglam hlen mawlh teh se.