Written by
- Rev. Lalbiakhlira

'EMAW TIH' NATNA I LO VEI RENG EM?

'Emaw tih' ni hauh si lo, hriat sual leh rin dân dik lo hi buaithlâk ve tak a ni a. Tu pawhin hriat dân emaw rin dân dik lo hi kan nei thei a, kan nei fo bawk. Mahse, a nasat lutuk a, nun a tihbuai tawh chuan a pangngâi a pêl tawh tihna a ni a. Rilru lam damlohna a ni tawh a, a hming atân sâp ṭawngin 'Delusional Disorder' an vuah. Kum 1987 hma lamah chuan, 'Paraphrenia' tiin hriat lâr a ni ṭhin. Kan ṭawng chuan 'emaw tih natna' kan vuah mai ang. 

A awmzia: American Psychiatric Association (APA)- in a hrilhfiah dân beh­chhan chuan, 'emaw tih' natna chu rilru lam dam lohna a ni a. A taka thilthleng thei si, mah se a tak tak ni si lote ni tlata hriatna leh rinna hi a ni. A tak ni lo mah se, a ringtu rindân chu sawhsawn mai mai theih a ni bîk lo; an ring bur a ni ber. An rindân dik lohzia finfiah thei awm mah se, an ṭang tlat ṭhin. Puithûna atthlâk nên erawh a danglam a. Puithuna atthlâk chu hnam khat emaw midangin an rinpui a. He natnaah hi chuan midang rinpuitu an awm ve lem lo. 

Natna thawh dân: (1) Thil maksak ni lêm lo, a tak tak pawha thleng fo thei thilah a thleng ṭhin. Midang zuitu nei tlata inhriatna, thihna 'tûr' ni tlata hriatna, natna kawl tlata inhriatna, râlkhat ngaihzâwng neih, ngaihzâwng emaw kawppui emaw rinawm lo tlata hriatna ang chiin a thawk ṭhin a. Natna ni tur chuan, thla khat tal a awh a awh a ngâi.
(2) Schizophrenia natna kentel hêng - thil hmuh sual (Hallucination) te, awmze nei loa phun te, nungchang emaw chêtphung buai ang chi hi a awm ve lo. Mahse, midang vuantu awm tlata hriatna te, thil rim hriat ang chite hi chu a awm ve thei.
(3) Taksa chêtphung a buai nuaih lêm lo a, nungchang lam pawh awihawm loh khawpa maksak a awm ve lem lo. 
(4) Rilru awmdân phung - hlim vak, nguai vak ang chi hi a awm a nih pawhin rei tak a awh ve ngâi lo
(5) Damdawi hna thawh (side effect) thil a ni ngâi lo.
A awmtîrtu lam: Zirchian­na lamah finfiah thlap awm rih lo mahse, 'Emaw Tih' natna awm chhan nia ngaih thil a awm nual: 
(1) He natna nei chhûngte leh mi dang ringhlel reng renga nung ṭhinah an tam deuh tih hriat a ni (Kender, Maserson leh Davis, 1985). 
(2) He natna hi inthlah chhawn theih thilah rin ni mah se, chiang taka finfiahna erawh a awm lo (Debnath, Das, Bera, Nayak leh Chaudhuri, 2006). 
(3) Thluak nên a inkung­kaih leh kungkaih loh an zirchianna aṭangin, 'thluaka hriatna semzâitu thazâm (neurotransmitter) felhlel vanga awm thei niin an ring bawk (Morimoto leh a 
ṭhiante., 2002).
(4) Rilru sûkthlêkin he natna hi a kaihhnawih hle nia ngaih a ni a. Rilru na hmâ takte hian an harsatna chu midang emaw pawn lam thil an puh châwk a. A nasat chuan 'Emaw Tih' natna an neih phah thei niin an ring (Abdel-Hamid leh Brüne, 2008). 
Natna chi hrangte: APA-in "DSM-IV-TR" bûah   'Emaw Tih' natna hi chi hrang hrangin a ṭhensawm a. Kan fihlîm lo a nih chuan damna kawng zawh a pawimawh ang.
(1) Hmangaihna lamah: Mi dang, mi lâr emaw mi pawimawhte nên inngâi­zâwngin an inhre ṭhin. Biakpawp tumin emaw an bula awm tumin an bei fo thei a. An zui ruin, an bihthla ru hial thei. Mipa aiin hmeichhe lamah a hluar zâwk niin hriat a ni (Kelly, 2005). 
(2) Inhmuh ropui: Mahni an inhmu lianin an inhmu ropui a. Mi dang thunun theihna riau neiin an inhria a. Fing bîk leh hlu bîkah an inngâi a. Malsawmna dawng chhah bîk leh thiam thil bîk riau neia inngâiin mi tihtheih loh ti theiah an inngâi fo. Thlarau thilpêk danglam bîk kawlin an inhre bawk ṭhin.
(3) Chhuidawn thil: An nupui emaw an pasal emaw, an ngaihzawngte pawh rinawm lo leh uire angin an hre tlat 
ṭhin. A tak tak ni lo mah se an chhuidawnna tifiah thei tur an dapkhâwm a, thawmhnaw val leh samzâi thlengin an rindân nemnghettuah an hmang ṭhin. Hetiang mite hi tharum thawh, tualthah leh mahni intihhlum kawngah an ngaihtuahawm thei (Fennig, Fochtmann leh Bromet, 2005). 
(4) Nghaisak nia inhriat­na: Anmahni emaw an lamhnâite chu midang tu emawin enthla reng leh zui ru reng, tihnat tum, nasa taka tawrhtîr angin an inngâi tlat ṭhin. Thubuai pawh a awm thei ṭhin. 'Emaw Tih' natna chi hrang zînga langsar ber a ni hial (de Portugal, Gonzalez, Haro, Autonell leh Cervilla, 2008). 
(5) Taksa lama thawk: Natna eng emaw neiin an inhria a. Taksa bung eng emaw lâi chhe vek tawh emaw kim lo angin an inhre ṭhin. 
(6) A chi hrang inkawp: Hêng kan han târlan tâk chi dang dang nei kawpho hi an awm bawk. 
(7) Sawi chian theih loh: 'Emaw Tih' natna hnuaiah hian sawi chian hleih theih loh, a dangho anga 'chumi hnuaia awm chu a ni' tih fak theih loh a awm ve bawk.

A dam thei em?: Dam thei tehreng mai. Min siamtu leh vênghimtu Pathian hnaih deuh deuh a ṭul. Ṭawngṭai leh Bible chhiara Pathian pâwl ṭhin nunah he natna chimawm tak hi zawi zawiin a bo thei. Pathian ngaihsak lo, khawvêl thila rilru sêng nasa apiangah he natna hi a punlun thei thung. Ruihtheih laka inthiar fihlîm a ṭul. Natna thawh dân azira damdawi ei tur ṭha tak tak a awm a, rilru lam thiam râwn hma a ṭha ang. A pawimawh berah chuan rilru puthmang her rem te, rilru pêk nat lam thunun te, nungchang siam dik leh nunphung hrisêl zui te a ṭul ṭhin. Mahni dinhmun ngaih­ven nachâng hriat a ṭul a, mahni inpawm leh dam tura chêt chhuah a ṭul. Counselling pan phawt mai a fuh fo.

Bible chuan, "Engkim fiah zawk ula: a ṭha apiang pawm tlat ula; sual tinrêng lakah inthiar fihlîm rawh u. Tin, remna Pathian ngêi chuan in pumin tithianghlim che u rawh se; tin, in thlarau leh, in rilru leh, in taksa chu kan Lalpa Isua Krista lo kal hunah chuan sawisel boin apuma humhimin awm rawh se" (1 Thes 5:21-23) a tih kha hriatreng a pawimawh khawp mai.