Written by
- Lalthlamuana Ralte

Lammual Chhehvel cheibawl dan tur



Sailo lal ropui Lalsavunga khan kum zabi 19-na tir lam deuhah khan Aizawl tlang hi a lo ṭhut tawh a, ani hi Aizawl lal hmasa ber a ni nghe nghe a. Chumi hnu kum zabi 19-na tawp lamah khan Kumpinu sipaiten Mizoram an rawn rún a, 1890 aṭang chuan Aizawl hi sipai hmunpui atan an hmang ta a. Kumpinuin Mizoram pum an awpna hmunpui chu tuna Assam rifles awmna bawr vel hi a ni a. India hnuaia kan awm hnuah pawh sipai (AR) hoin an luah chhunzawm ta zel a. Kum 133 vel zet chu tuna Assam rifles awmna vel hi min awptu sorkar sipaite hmunpui a lo ni tawh tihna a nih chu. Kumpinu hun lai ata tawh heng lai ramte hi Mizote thuhnuaiah a la awm leh ta lo a tih theih ang.

Kum 2019 aṭang khan Aizawl khawpui laili aṭangin Assam rifles sawn chhuah an nih tur thu sorkar lamin an sawi thar leh a. Ministry of Home affairs lehkha social media lama darhah pawh khan May 2019 thla ral hmaa insawn chhuak tur ang hiala sawi a ni a. Tun hma pawh khan Assam rifles sawn chhuah tuma hmalakna a lo awm tawh a, party ṭhenkhat chuan politics khelhna hmanrua atan an hmang ṭhin a, an lo sawi hnaivai tawh ṭhin viau a. April 1, 2023-a Home minister meuhin a rawn puan takah kha chuan an insawn tak tak dawn niin a ngaih theih tawh ang chu maw. Pu Laldenga’n, “Vai thusawi rin chu dawt sawi a awl,” a tih ang deuh khan kut kan beng thlàwn leh thei tho bawk a. Engpawhnise, AR sawn chhuah hi politics inchirhthehna langsar tak a nih avangin a behbawm lam chu sawi thui ta lo ila, an insawn chhuah huna he lai ram cheibawl dan tur lam hi ngaihtuahin, zeldin chho vel ta ila.

Lammual leh a chhehvel hi Mizo history-a hmun pawimawh tak luah rengtu a ni a. Kum za sawmthum chuang zet sorkar dangin min awpna hmunpui a nih bakah; Zosap lo kal hmasa berte inkulhna hmun a ni a. Indopui pakhatnaa German ral runa kal tur Mizo tlangval sang hnih chuang intlarna hmun a ni a, hun kal tawha infiamna leh puipunna lian ber ber nghahna hmun a ni ṭhin a. Kutpui hmanna hmun, kohhran leh pawl hrang hrangten tihpui an neihna hmun a ni bawk. Mizoram dil lian ber Rih dil Burma ramah a awm ang deuhin kan hmunpui pawimawh ber Lammual pawh kum za chuang teh meuh Mizote kutah a awm tawh lo a ni a. Kan ta a ni mai tur hi a lawmawm hle a ni. A hlutna hi kan man thiam a, sipai chhuah hnuah pawh kan vawnhim zel a ṭha khawp ang.

Lammual leh a chhehvel bakah khawpui chhung hmun danga Assam rifles hmunhmate pawh hi an chhuahsan hunah ṭangkai taka hman leh cheibawl dan tur ngaihtuah a ngai khawp mai. Zêp nâk emaw kum upa deuh leh ṭhalaite thil thlir dan hi a inang lo viau a. Kum upa deuhte hi chuan hmun awla in sak zel maite hi an rilruah a lian deuhin a lang a, kawng leh hmun awl zuah ai chuan in lian leh ropui tak din uaih hi an ngaihlu a ni maithei. Aizawlah hian mihring nuai 4 aṭanga nuai 5 inkar vel chu kan awm rengin a rinawm a. Kawng a zim a, hmunhma zim tak takah chep takin in kan sa a, khawpui huamchin zim téah hian kan inhnawh tawt hle a ni. Kan nunphung pangngaia kan ngaih avangin kan khawsak dan chepzia hi kan ngaihtuah lo mai mai zawk a.

Hetianga hmun awl zau tak puipunna tham pawh kan nei miah lo hi chu a dik chiah lo. Assam rifles chhuah hunah chuan Bazar bungkawn leh Treasury square inkar phei hi kawngpui zau taka siam a ṭul a, building ropui tak sak aiin chu chu a pawimawh zawk. Chubakah chuan, mihring nuai khat tal punkhawm theihna tur hmun siam a ngai khawp mai. Kan infiammite hlawhtling taka an lo haw huna lo hmuahna tur te, boruak lian tak a lo awm changa mipui punkhawmna tur te, zirlai rual leh tlawmngai pawl rualten inpunkhawm a ṭul huna an chhuahkhawmna tur te, kohhran thil emaw hnam thil emaw lian tham a lo awm changa a khau kapa kan thawh chhuahna tur hmunte kan neih a ngai. Bazar Bungkawn aṭanga nawr zawl pheiin, chutianga hmun thawl (open space) zau ṭha tak chu a awm thei ang. Khawpui laili tak a ni bawk a, 'Aizawl Centre' tih emaw ‘Lalsavunga Square’, emaw kan hnam hun kal tawha lal ropui, pasalṭha ropuite hming chawitir pawh a mawi hlei hlei maithei. Hetianga hmun zau neih hi rikrum thilah pawh a ṭul tak zet. In lianpui sak ngawt ai chuan open space kan mamawh zawk.

Sipai pawh hian Lammual chhim lam hi an la luah zui dawn tih te pawh an sawi a. An chhuahsan ve tho a nih chuan Lammual hmun leh a chhehvel hi vawnhim a, chei mawi a ṭha khawp ang. A chhaka Quarterguard hi chu a theih hram chuan vawnhim zel ni se. Kan hneh lohten min awpna hmunpui hriatrengna atan kumkhuain ding thei se, kan rama lung leh cement in sak hmasa ber a nih loh paw'n a hmasa pawl a ni hrim hrim dawn a. Vawnhim a ṭha viau ang. Chutihrualin, Bungkawn aṭanga Treasury square thlenga kawng zau ṭha leh ngil tak siam phei tur chuan kawng awmsa chungah hian eng emaw chen chu siam a ngai ang. Kawng chhawng mawi tak, awmze nei tak, lirthei insulpel zung zung theihna tura siam ni se. Khawpui a chei mawi bakah lirthei tawt a tiziaawm khawp ang. Monorail/Metrocable line hnih velte han awm bawk se. Khawpuiin hma a sawn ang a, mipui veivahna a awlsam ang a, kan khawsak phung pawh a tiziaawm viau ang.

Assam rifles chhuah hunah chuan Lammual leh a chhehvel hi a theih anga zauin ngawa siam a ṭha khawp mai. Bethlehem per lam phei chu thing a tamsa a, khawpui boruak tithianghlimtu atan a pawimawh em em bawk. A dang hmun awlte hi len vahna tur leh tei hawina turte ni thei se. Hmun awl ṭha laiah hian Aizawl Auditorium, museum/archive leh library nena inkawp, khualzinte pawhin an tlawh tlak tur awm mah se a pawi lo ang. Mahse, in sak chiam chiam erawh a ṭha lo.

Ka hlauhthawn fo chu sipai an chhuah rualin sorkar department hrang hrangte hian hmunhma tur an hauh sup sup ang a, pawl hrang hrangte hian invalh luh ṭalh an tum ang a, politician leh officer leh thiltithei deuhten a rukin hmun an lo inpe ang a. Rei lo teah in lian tak tak a ding khawn leh uaih ang a, khawpui tithawvengtu tur kha khawpui ticheptu a ni daih si ang a. Nakinah hian mipui kan phun kan phun ang a, sipai awm lai hi ngaiin kan sawi kan sawi ang tihte hi hlauhawm deuh a nia.

Khatla lama sipai hmun pawh hi an chhuahsan hunah cheibawl dan tur ngaihtuah a ngai khawp mai. Khawpui laili kawngkam chep taka Assembly house awm te hi la sawn a ngai ang. Aizawlin a mamawh em em bazar pui pakhat tal chu a awm thei maithei bawk. Aizawl khawpui hi Zofate ngainat rawn, kan Jerusalem a nih avangin a neitu bik kan ni vek a. Ministry thu thua khawpui sawisak tur a ni lo a, Zofate zawng zawng inpui a ni tih hriat a ṭha a. Zofate kan awm chhung chu Aizawl hian ngainatu a nei reng dawn. Chuvangin, sipai an chhuah huna hun lo la kal tur thui tak thlir chunga cheibawl leh siam ṭhat a ngai a. Chumi atan chuan sorkar pawhin inrawnkhawmnate buatsaih nachang hria se, ruahmanna (Masterplan) siamtu tur ngaihtuahna seng tak tak tur committee hial te din se a ṭha khawp ang. Mipui duh dan ngaih pawimawh hi sorkar ṭha zia a ni bawk.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh i chhungte in him bik lo vang.

- Lalthlamuana Ralte