Written by
- David Lalrinchhana (Research Scholar (Ph.D)
Mizoram University

PC Party Economic Policy - Khawl Hnuh Hmasawnna; Mi Tin Tan In leh Hna (Industrial Driven Economy: 100% Housing and Employment)



Mi thiam leh rual u zawkte ka zawh kual pawhin vawiin ang hun, party policy (bu) tlangzarhnaa preview neih hi thil thar niin a lang a. Heng hun pawimawha kei tehlul PC Party hruaituten min sawm ve hi phu lo ka inti a, ka lawm tak zet a ni. Literature lam mi ka nih avangin heng subject lamah hian hriatna thuk tak ka nei lo va, a hre lo berte zing ami ka ni hial awm e. Chhiartuten hriatthiamna sang tak nena beng min chhawnsak turin ka ngen lawk duh che u a ni.

Kan ram mamawhte: Hetah hi chuan tun hma aṭanga PC Party thupui la ni reng mai Six Basic Needs: Chaw, Tui,Kawlphetha,Inbiakpawhna, Inkalpawh leh bungraw thiarna leh Thingtlang hmasawnnaahte hian an Party policy zawng zawng a innghah thu kan hmu. Heng bakah hian ram mamawh sawm leh pahnih a awm bawk tih chu an innghahna a ni.

Hmasawnna bulpui khawl hman: Industry aṭanga khawvel ram hrang hrangte hi lo ropui niin an ngai a, he khawl hmanga hmasawnna hi kan ramah pawh tih theih a awm nual tih kan finfiah tawh. Khang kan hriatchian hmanga hmalak mai kha kan hmasawnna tur niin, chungte chu sorkar kuta awm lova kalpui a ṭul tih kan hmu. Engtin nge bul an ṭan ṭhin? tih thupui hmangin ram changkang zawkten khawl hmanga an ram an siam dan nia lang point pawimawh tak tak tarlan a ni bawk.

Khawl hnuh hmasawnna: Uluk taka tunhmaa sawrkar kal dan leh hma an lo lak tawh dante thlir chungin ‘Khawl Hnuh Hmasawnna: Mi Tin Tan In leh Hna’ tih chu an lo duang chhuak ta a. In nei lo zawng zawng in neihtir vek te, hnathawk rual zawng zawng tan hna siam vek te, hna nei lo palh an awm pawha chhawmdawlna tur unemployment allowance pek te hi an tum a ni.

Hma lak dan tur 10:

1. Crop Zone leh natural resource mila industry din leh hlawm liana hma lak: He ngaihdan hi a ṭhain a taka tih theih chakawm berte zinga mi a ni awm e. Industry din a ni ang a, lei dan tur engkim ruahman fel sa vekin hlawm liana thlai chin tur a ni. Ran vulh leh khawi lamah pawh hmalak tura ruahman a ni. Hei hian thlai leh thei chingtuten an thar chhuahte hralhna tur zawn buai ngai lovin a siam thei dawn niin a lang. Ka lo ngaihpawimawh ve em em ṭhin, Mizoram kan vanneihna chu Biodiversity Hotspot-a awm kan nihna hi a ni. Heng Pathian thil thlawn pekte hi ṭangkai leh awmze nei taka research tih a, hman ṭangkai a ṭul tak zet. He lam kawnga nasa zawka hma lak an tumna hi thlawp awm tak a ni. Heng hlawm liana hmalaknaahte hian mi hausa leh khawtlang anga hma lak tum a ni a, hei erawh kawng a thui deuh maithei.

Kan ram leilung fate zingah heng industry enkawl a, hma la tura hausa tawk kan tam a ngai a, kan nawr luih theih loh avangin an duhthlanna leh an tui vena a pawimawh hle dawn a ni. Engtianga heng mi hausa leh vantlangte hi sawm nge an tum tih pawh hriat a chakawm khawp mai.

Industry din a nih dawn chuan kan ṭhenawm ramte neih leh thar tam tawh sa ang neih ve ngawt duhna a awm loh a ngai. Buhfai chu state dangin tam tak an thar tawh a, a tlawma kan lo lei thei a nih chuan market ami tur lo chin ve kha a ṭul lo thei. Tomato sauce te lo ti ve ngawt i la, ram pum huap angah chuan Kissan te kan el a ngai dawn; anni’n vawikhatah maktaduai zet mai an siam laiin, keini’n bottle za te lo siam ni se, kan siam man a inthlau nghal em em a ni. A tam apiang siam man a tlawm.

Chuvangin, kan ram Biodiversity hotspot a nihna hmang ṭangkaiin endemic species kan neihte hmanga thil siam chhuah leh thawn chhuah tur kan neih a pawimawh. Kan aieng, kan hmarcha, kan sawhthing leh kan maute an ṭha bik tih an hre fur tawh a, ayurvedic medicine atana ṭha tam tak kan nei bawk. Hengte leh thil dang tam tak malsawmna kan dawnte hi a hlutna belhchhah tura process in emaw, a hlang pawhin ni se kan buaipui a ṭha ber awm e. Mahse, rel a tlang tak tak hma chu India ram chhung hmun danga thawn hi a thawn man a san em avangin state dang product aiin kan chhiar to lo thei lo a, a zawrh a kal tawk rih lo mai a ni. Rel a tlang a, package mumal tak kan tih phei chuan henglaia kan thlaite hi an duh em em dawn avangin he idea hi kan hman thiam a pawimawh tak zetin ka hria.

Industry a taka kalpui nan power a pawimawh em em a, solar hman nasat tum a ni. Hei pawh thlir dan chi hnih a awm thei bawk awm e. Solar power hi ṭhal laiin a ṭha em em a, ni a hmuh ṭhat chuan industry chawm khawp power chu a pe theiin a rinawm, mahse, furah te chuan backup battery neih ṭhat a ngai dawn a, maintenance pawh a hautak ang reng khawp ang. Distilled water thun ṭhat a, enkawl uluk chuan Battery hi kum 5 bawr ṭha turah ngai ta i la, chutiang a nih loh erawh chuan kum 1 bak a daih meuh ṭhin lo. Hydro power hi tlo zawk leh daih rei zawk tura ngaih a ni a, a bun fel a hautak a, maintenance erawh a zangkhai deuh niin ṭhenkhat chuan an sawi. Mahse, ram a tichhe nasa a, thlai chin theihna tur hmun tam tak a luah bakah nghawng ṭha lo ngah zawka ngaih a ni. Furah ṭha viau mah se, ṭhal tui kam laiah chuan power pek chhuah zat a tih hniam ve ṭhin avangin khawi emaw zawk zawk hi a ṭha zawk han tih a, pakhat zawk nuai bo nghal duak chu a la har hmel a, a pahniha in banlet tawn tura kan duan thiam a ṭul awm e. Solar plate te pawh ram hman ṭangkai loh tur chhengchhe lai, kang ṭha siah dah ni se la, hnathawh nana ram hman theihte ti hek lo zawnga hmalak a ṭha awm e.

2. Thingtlang khaw inawpna leh ram sem dan siam ṭhat: Thingtlang khaw tète Kibbutz leh Moshav ang chiin kalpui an nih tur thu kan hmu a, village council act siam ṭhain, hetiang chi khaw thar pawh din tum a la ni cheu bawk. Mizote hi lungleng hnam kan ni a, khaw pui zawka hamṭhatna hrang hrang hnawla mahni pianna khua ngeia lu phum duh tlat ṭhin kan ni. Khaw thar din hi kawng eng emaw zawng tak chuan a har ang em aw chu a tih theih. Chutih rualin, Industry awmna hmuna workers te aṭanga bul ṭan chuan kawng pawh a awm mahna. An sawi ṭhin, Mizorama LSC/ Pass kan neih tawh zawng zawng hi Asia khawmualpui aiin a zau zawk e ti tein! Chutiang khawpa ram inpe nasa kan ni a, hmang ṭangkai thei lo tur pawhin ‘tak mialin’ tih rilru puin neih ve kan tum ṭheuh mai a ni. Land Revenue Act kan hman laia social audit provision hi a taka hmang ngam hi kan tam lo khawp mai. Heng chauh lo pawh, dan hi a thua ṭha tak taka kan neihte hi mipui lalna ramah hi chuan a taka lekkawh a har hle. A bikin ram chungchangah phei chuan run dala bawk tè an khawh ve pawh hian chhuh hi a tihar tham em em fo si a, heng hi ṭhat hmel tak, mahse, duhthusam ram a ni ang tih erawh ka hlau khawp mai.

3. Sorkar chakna hmanga lei leh mimal kuta dah: Khawvel ram changkangin hausak leh changkan nana an hman ber pakhat a nih miau avangin privatization hi ram than nan chuan a duhawm ber pawl a ni awm e. Tin, Modiji-a rilru ang kan put vena kawng leh development hai luh lehzual nan heng mimal kuta thuneihna dah te, entrepreneurship lama insawrbingte hi a ṭul viau mai. Chutiang tur chuan sorkarin loan a pek tur te, khawl thlenga leisak a inhuamna hi mi hausa leh khawtlang leh cooperative society ang pawha an rawn hmuh taih tur a ni chiah reng a. Mimal leh pawl hnena thuneihna pek pawh khan research uluk taka neih ni se. Aizawla hlawk Siaha lama tih ve zel tumna a awm chuan kan inrep char tawn mai mai ang tih a hlauhawm a, Uttar Pradesh-in an hlawhtlinpui em em, One District One Product (ODOP) te hi introduce ve chi a ni ang em? Nge ni a, zalen takin zaa za duhthlan theihna pek a, sorkar chuan kut sil mai tur?

A lehlamah chuan, engvangin nge private school a ṭhat zawk fo? Sorkar a inrawlh loh a, zalen taka anmahni ta a nih anga ṭhahnem ngai taka an thawh vang a ni. Khawvel awm chhungin mihringte rilru hi kan thlak duak dawn lo a, system zawk kan thlak fo a ṭul. Sorkarin 100% in thuneihna a pe dawn niin a lang a, a neitu tur ruahman fel sa veka hmalak tum an nih hmel bawk a, neitu rilru nen chuan nasa taka an thawh ngei a rinawm. Nimahsela, sorkarin khawl a pek leh chhawmdawl hmasak an lo nih chuan monitoring committee leh board-ah te eng chen chiah nge a la inrawlh ang tih hriat thiam a ngai a, heng industry te inhlanchhawn dawn chuan kan tih tur chin (hiring criteria) thliar fel fai hle a ṭul awm e.

4. Sorkar neihsa sum thawh chhuah theihna mimal kuta dah: Heng policy peng tin mai hian mimal kuta dah (privatize) a awn deuh zel a. Ram dangah mah an kawlphetha leh tui thlengin mimal kutah an dah a, an changkang tulh tulh zawk niin a lang miau a. Sorkar neihsa sum thawh chhuah theihnate pawh hi sorkar awpna board hnuaia awm lova mimal leh tui zawkte kuta a awm hi a ṭha ber hial zawkin a rinawm. Department ṭhenkhat thlai leh thei buaipui pawl an awm a, hengte pawh an hlawhchham fo chhan chu sorkar aṭanga hlawh late bawk hi a lu (top) an nih ṭhin vang a ni. Sorkar hnathawk chuan a thawhrim pawhin a hlawh bak a la lo va, a thawh rim loh pawhin a hlawh a danglam chuang lo ṭhin a ni.

Chuvang chiah chuan ṭhahnem­ngaihna tak tak aia pute hmaizaha thawk ve kan tam hle a, hengho ai chuan ṭhalai zawk leh mi thiam zawk, tui zawk bawk site kuta a awm hi a fuh ber dawnin a lang. Kha sumdawnna enkawltu khan sorkar aṭanga hlawh a lak tawh miau dawn loh avangin kha sumdawnna kha a tlukchhiat a hlau em em dawn a, a rilru zawng zawng a seng ngeiin a rinawm. Tin, sorkar tan pawh tax tam tak tak rawn chhung lo mah se, maintain ngai tawh lo a nihna hrim hrim pawh khan hlawkna a thlen tawh dawn a ni.

5. Hlauhthawnawm tihbo leh bulṭantu venhim: Patent leh copyright chungchangah hi chuan sawisel leh fak tur pawh a awm tam lo va, sumdawng tan phei chuan ngaihpawimawh ngei ngei tur a ni. Insurance company din te pawh a ṭha a, co-operative bank din belh pawh competition a san zawk nan leh mipui mamawh phuhruk nan a ṭul viau thei. Mahse, co-operative ang hi chu in din fel hi hautak tham tak a ni a, chu ai chuan a awmsa tih len mai hian sorkarna chelh hun kum 5 chhunga hmalak tumnate a awlsam phah zawk maithei bawk e. Mi thiam rawn chungchangah hi chuan rawn tur tam tak kan nei ve ta a, sorkar lamin an rawn duh phawt chuan an inhawn viau pawh a rinawm.

6. In leh hnathawhna hmanrua tihhmasawn: Housing scheme awmsa bakah mi rethei tan awlsam zawka loan lak theihna tur hi a ṭha dawn tak zet mai. Mahse, a chunga kan sawi tak ang khan hna ṭha zawk, an loan te an rulh a, an intodelh ngeina tur kawng kan buaipui hmasak a fuh awm e. Chu’nga hma kan sawn tawh chuan kan tum em em ngai lovin In-ah chuan hma kan sawn em em ang. Tuthlawh leh chem thlakna tur dap hi a hun viau tawh, kut hna pawh thawk i la, hmanraw ṭha zawk leh sawt zawk hmanga eizawnnna dap hi a ṭul khawp mai. Kan resource mila khawl design her danglam deuhte pawh hi thil ṭha tak tur niin a lang.

7. Economic Policy mil zirna kalpui: India rama kan awm chhung chuan NEP hi dah hniam a, lo zawm loh lutuk bik hi thil theih a nih loh hmel. NEP-ah chuan zirlaiin duhthlan theihna a neih a sang tulh tulh a, an subject tui loh zawng barh chu thil ṭha ber a ni lo ang. Nimahsela, NEP dante hnualsuat mai si lo a, a piah lam zawngah erawh heng policy mil tur zirna kalpui chu a ṭha viauin a rinawm. Sponsorship leh scholarship awm tura ruahmanna hian zir duh tur a tipung ngei dawn a, kan rama hna awm sate kan thawh thiam zung zung theih nana kawng pawimawh ber pawl a ni awm e. Amaherawhchu, heng kan economic policy mil zirna chauha sponsorship hawn hi thil dang zir tan mit a tikham duh ve viauin a rinawm a, pawl hrang hrang aṭanga nawrna a awm nek nek hial maithei.

8. Hlutna belhchhah chauh ram pawna hralh: Sumdawnna chu hlawk lehzualna um (profit motive) a nih miau avangin kan Industry din aṭanga product kan neih vete chu man man zawka hralh chu tihmakmawh a ni. Mahse, engvangin nge Mizoram dawnfawhin leitu a neih loh a, Silchar aṭang tea kan chah luh tho si? Kan tomato thar chhuahte a ṭawih chhiat laiin phai aṭangin kan chaw lut reng lawi si! A chhan bul ber chu a man a tlawm zawk loh vang a ni. Marketing competition-ah chuan a quality, looks leh price hi a pawimawh ber ber an ni awm e. Kan thar chhuahte aia thlum, lian zawk bawk leh tlawm zawk site kha kan lei mai loh nakah. Engvangin nge a to bik?

a) Labour/ hlawhfa man unsanhleih avangin: Assam-ah Rs 308 an daily hlawh a nih laiin keini’n Rs 500/- (550 te a ni ta) a ni talh mai a. Ar sa chungchangah pawh kan experience tawh kha. Assam-a Ar 3000 vulhtu chuan nitin hlawhfa 5 lo la sela, hlawhfa hlawh chu ni khatah Rs 1540/- a ni dawn a, kum khatah chuan Rs 562,100/- a ni dawn. Mizorama Ar vulhtu chuan khitiang bawkin vulhin, hlawhfa chhawr ve bawk se la, ni khatah Rs 2500/-, kum khatah Rs 912,500/- a lo ni ta daih a; an inthlauhna chu Rs 350,400/- lai a lo ni ta a ni. Heta ṭang ringawt pawh hian Ar man insanhleih chhan a chiang viau awm e.

b) Transportation atana kan sen a inthlau: Covid lai khan Silchar aṭanga Alu kan chahin, motor lian takah 1 kg Rs 5 velin a lo thleng thei anga ngaih a ni a. Mizoram thar Alu kha thingtlang aṭangin Aizawlah Pick up bakin a phurh theih ta si lo va, Mizoram chhung ami zawk si kha 1 kg Rs 6.11/- velin a rawn thleng daih thung si a ni. Kan kawng zau tawk lo leh tha tawk lo hian motor hman man a ti to a, Silchar thar aia tlawma hralh a tihar ta em em ṭhin a ni.

c) A lan dan/ hmel mawi lo zawk: Kan rama kan siam chhuah hmel mawi tak taka pack ka hmu ve ta nual mai a. Mahse ṭhenkhatah erawh hma kan sawn a ngai. Entirnan, Kurtai kan her a, intiat lo nuaiin kan phel a, hnahin kan fun leh tawrh a. Chungte ai chuan thlum ṭha lo zawk pawh ni se, intiat thlapa phel, mawi taka plastic bawma remte khan a leitute mit a la fo ṭhin. Kan product reng rengte an hmel a lo mawi zual theih nana hmalakna tur industry pawh hi ṭha zawk kan mamawh tak zet a ni.

d) Demand a tam tawk lo: In 200 velin zikhlum an ching a, furah, thlai dang tam lai chuan Mizoram min chawm titih thei tlat a ni. Demand a san loh em avangin local-ah chauh ni lo, kan thawn chhuah ve ngei a ṭulin a lang. Kan rilru dik loh vangte pawh a ni tel thei awm e. Mahni khawtuala kan thar vete pawh tel tereuh te tea tel duh tho kan tam hian kan rilru pawh a dik lutuk lo tih chu a tar lang awm e. Heng kan sawi tak tlem te aṭang pawh hian thil man to chhan chu a chiang viau ang a, engvanga kan product aia khu lam bawk dingchang leh ṭhin nge tih pawh a hriat theih ka beisei.

9. Sumdawnna hmunpui niha lei leh hralh thunun: He ngaihdan hi a harsa zawnga thlir chuan harsat hmel tak leh huphurhawm tak a ni a, engtianga hma lak zui tur nge tih pawh anmahniin fiah zawkin an la sawi ngei turah ngai ila. Indo-Myanmar-Bangladesh (with ASEAN) insumdawn tawnna hmunpui ema han chhuah tur chuan theih pawh ni se hun duh rei chi a ni dawn. Tin, heng hi chu central mawhphurhna liau liau a ni (Article 269A of the Constitution). Tuna Mizoram sorkar leh Bangladesh-in Joint Satement an siam pawh hi central lam chuan a tuipui ve viau niin an sawi a, mahse, zan khat thil thua tih fel chi a nih mai loh avangin hun erawh a rial rei deuh thin. International Market-a thil kan in supply dan vel hi chu a politics tawh em ṭhin avangin eng nge kan lak luh tur hi thlan thiam a ṭul khawp ang. Entirnan, Kuhva hi lak luh duh loh ngawt a rem bik lo a, mahse, India rama kuhva chingtute sumdawnna a tih chhiat tak em avangin custom lamin tax an tisang ta vak mai a, dan ang thlapa lut tur chuan tu tan mah a hlawk pha ta lo a ni. Chutiang zelin, kan mamawh zawngah chuan chhiah hi kan la tam lo thei viau lawi bawk a. Central sorkar nena inbiak remna ṭha tak kan nei a nih loh chuan kan freedom neihna chin hi a tenawi em em a, ei leh bar, nepnawi tak tak a ni deuh mai. Thing te, mau leh lung te erawh chu designated post-ah bak thawn chhuah theih an ni dawn lo a, sorkar laipui kaihhruaina hnuaiah zel a ngaiin a rinawm. Mahse, export chu khawi ram pawhin an duh avangin, hmalakna ṭhuanawp khawpa indan char chu a awm a rinawm lo, kan beisei anga kan hlawk loh erawh a hlauhawm hle. Heng point ṭhenkhatte pawh hi han thlirho i la.

a) Entry leh exit ringawt kan nih theih tho avangin mechanism felfai tak a awm a ngai.

b) International market-ah kan dak ve tak tak dawn a nih chuan kan thar chhuah aṭangin international quality thawn chhuah tur kan neih ngei a ṭul dawn. Chumi tur chuan quality control a ngai a, kan production volume kan up a ngai bawk.

c) Kan ṭhenawm state te buaina tho, hmun dang angin a ram leilung fa ni lo, Vai emaw, Burma mi emaw ten an capture loh nan ṭan kan lak a ngai. Chu thil chu tuna Aizawl dinhmun en hian a har dawn tih a chiang. Vai sumdawngten kawi tinah dawr lian an neih tawhnaah hian kan inhum zo meuh ang maw? Kan hnam tan malsawmna aiin anchhia a chang ve thei lehzel bawk.

d) Small leh medium traders te tih theih chu pawn lam/ state dang mi tan kan hawnsak loh a ngai dawn a ni.

e) India leh Myanmar border a inremna kan neih, Free Movement Regime (FMR) hian Km 16 hi visa engmah ngai lova intlawhpawh min phalsak a. Heng hi lian tham lova insumdawntawn nan a ṭha ve thei viauin a rinawm bawk.

10. Eizawnna zawng zawng awmze neia kalpui: He thil hi thil ṭha tak a nih hmel. Mizoram Employment Guarantee Act hi kan mamawh tak zet tawh a, mahse, hemi hmanga sum thawh chhuah theihna hna zawng zawng awmze nei leh innghahna tlak veka siam a nih dan tur laiah hian harsatna chu a awm ang em aw chu a tih theih a. Hna thawk duh apiang hna neihtir te leh hna nei lo chhawmdawlna (unemployment allowance) phei chu keini ang budget tawt takah hian han tih tak tak theih a ni ang maw? tih chu zawhna awm thei tak a ni.

Chutih rualin, thiamna hmanga grade ṭhen te, hlawh bi tuk leh darkar bi-a inchhawrnate hi kan mamawh tawh viau chuan a lang. Tin, hmeichhe hnathawk tana nau neih chawlh hi a ṭha khawp mai a, sorkar hnathawk anga chawlh insiamsak pawh a felfai zawk dawnin a lang.

A hlawkna turte: He bung thenah hi chuan tawi te tein fakna hun a awm a ni deuh ber a, kan ram economy a ṭhang ang a, nasa taka hmasawn inrinna a sang hle a. Mahse paragraph tawpnaah hian secular lo em emin, sum lakluh a pun dawn avanga kohhran thang nasa tur chungchang kan hmu a. Pathian ram pawh a zau sawt tur thu economic policy-a ziah hi a fuh ber em aw chu ka ti deuh. Tin, sum a tam tak avanga Pathian ram zau sawt tura kan zeldin pawh hi a hrisel ber lo maithei.

(He thuziak hi David Lalrinchhana'n July ni 24, 2022-a PC Party office a PC Party Economic Policy a preview-na kaihtawi a ni)


- David Lalrinchhana (Research Scholar (Ph.D), Mizoram University