URBAN FOREST ATAN KAN HAUH
A chengte suahsualna avangin ramsate chu an ral zo va, savate pawh (Jeremia 12:4)
Pathianin min ngaidam leh ang: Kan suahsualna avangin ramsa leh savate kan tiral zo a, Pathianin a thil siam zawng zawngte inbuk tawk tura a ruahmannate kan tichingpen vek a, kan suahsual vang chauh pawh ni loin, kan àt leh mawl vangin thil siam dang dimdawina chang kan hriat loh sawhkhawk kan tuar let mek a, kan tuar let dawn chauh a ni. Kan ei leh bar zawnna kawnga thawhhlawk em em, khuai no te kan ei a, khuaibute kan hal a, luia cheng nungchate turin kan hrai a, silai kah ṭhelh theih loh hmangin savate kan suat a, buh leh bal a thar hlawk ta lo em emte hi khuai leh sava kan tih mang zawh vang a nih hi!
Kan ram hruaitute hmasawnna hriat ve lah hmasawnna tluantling lo leh khingbai, daih rei lo thei tur ang ber a ni a, hmasawnna (development) hming chu an vuah ve lawi a. Hmasawnna tluantling leh daih rei (sustainable development) tih chu arim ara pawh an hre lo. Sustainable development tih chuan “Vawiina kan hmalakna engpawh hian, ṭhangthar chhuan lo la awm zel turte nunkhawchhuahna a khawih pawi tur a ni lo a, an damkhawchhuahna kawngah a ṭanpui zawk tur a ni,” tih a ni a. Keini ramah chuan kan ram neihchhun hi kan tu leh fa, kan tuchhuante lo awm zel turte tana chenna tlak loah siam ngei ngei tum ni awm fahranin, Mizoram chhunga inkalpawhna kawng laitu, NHIDCL te chu an duh tawkin an sapataltir a, a ram leilung fate zahna chhete mah nei loin, kan thing leh mau, a hmuna cheng nungcha tinreng, kan lui kawr, luite leh lui lian an han suasam chhiattir vek a ni. He hmasawnna khingbaiin kan environment a tihchhiat hian ngai awh leh tur chuan kum 50-100 kan nghah a ngai ang.
Nimahsela, ram hruaitute hian an sim chuan, ningkhawng hre turin finna neitu Pathian lam an hawi leh ang a, Pathian thil siam dang chunga nunrawnna pawiziate an hre thar ang a, khuarel hlutna leh mawinate hi Siamtu kutchhuak a ni tih pawmin an pawisa thar ang a, hmalam hun thlir thiamnate an rawn neih dawn avangin Assam Rifle (AR) chhuahsan tur ramah mihring leh a kutthlak reng reng an phal lo ang.
Tichuan, sava tlan duh chi thing chi hrang hrang kan phun belh ang a, kan zingah, kan khawpuiah ngeiah hian savate an rawn cheng ve ang a, kan tu leh faten an la hmuh ngai loh sava mawi tak tak an hmuin an hram rite an hre ve ang a, chu thil siam dang nena inlaichinna neih thar leh aia thil hlu hi tunlai khawvelah a awm si lo. A va hlimawm dawn em! Tunlai khawpui chenna nuam leh ram changkang an tehna ber chu ‘A hring ṭha em? ‘Thing leh mau, nungchang leh hnim hringte an ngah em?’ tih a ni a. AR hmun hi ngawa kan siam chuan khualzinten changkang min ti ngawt ang.
A hlu ber tur chu - AR chhuahsana mihring leh a kutthlakna reng reng a awm loh chuan kum hnih thum leh lekah thing puitling awmsa nen a lo ngaw khup ang a, ngaw chuan ruah tui a ko bawk ang a, kan khawpui ro tak hi a lo hnawng ang a, ramngaw (forest) in mihringte hnena a pek theih sang ber, boruak thianghlim hip tur kan ngah sawt dawn avangin mihringte kan lo hrisel thar ang a, kan taksa a hrisel chuan kan rilru pawh a hrisel ang a, kan rilru leh taksa a hrisel chuan kan nun a hlimin a lawm ang a, hlim leh lawmnain a ken, thinlung thar leh rilru thar kan pu ang a, duhamna (milem biakna) kan bansan phah ang a. Tichuan, Lalpa Pathianin min ngaidam ang.
Mipuite ṬawngṬaina: Kan khawpui laili taka awmhmun bengbel, Assam Rifle te hi Zokhawsanga an hmun thar turah an chhuak dawn tak tak em? Chhuak dawn tak tak se eng tikah nge an chhuah ang? A chambang tawk an awm reng ang em? Hengte hi kan rilrua zawhna awm reng a ni. Hetih rual hian tunhnaiah mipui tam tak, tam zawk daih pawh kan ni mai thei? AR te hi chhuak lo se kan duh. A chhan chu bilat lei leh lung chawhpawlh, thira chelh khawng in chhawng khir en un, in leh in insi khat khup (concrete jungle) ah kan cheng a, hnathawka kan chhuahvah vela AR thing humhalh, chhura rual rual khabe hmul nei chhup hmuh kan thlakhlel vang a ni. Thingkung leh a hnah mawi tak tak ṭamin kan ṭam si.
Khawpuia chengte hian, AR hmuna thingte sawn kan boruak ṭha (oxygen) hip luh tur min pe tih kan hria a. Khawpuia chengte hian AR hmuna thingte sawn kan boruak chhe thawk chhuah (carbon dioxide) a lo hip lut tih kan hre tel a. Khawpuia chengte hian AR hmunah thingte saw tihcheureu a nih chuan kan boruak chhe thawk chhuah lo hip luttu a awm lo ang a, keimahni bawkin kan hip lut leh ang a, kan hrisel loh phah lehzual ang tih kan hlau a ni.
Ni e, AR hian an chhuahsan chuan, an chhuah rual rualin ram hruaitu dawn tawi leh hmathlir nei loten eng eng centre emaw an sa ang a, eng pawl pawlin emaw office tur an lo dil ve leh sek bawk ang a, vote lei nana an pek leh mai mai kan hlau a ni. Civil Hospital Aizawl (CHA) ram, Dawrpui Multipurpose Centre atana sahthlak pawh kha, R. Lalzirliana, tuna MNF ministry a, P&E changtu minister chuan zak map loin, “CHA ram hi Dawrpui mipui vote kan duh vanga sahthlak kan ni,” a ti. Vote duh vangin medical quarter nuai bo a ni a. Mihring nunna chhhan nana golden hour hloh lo tur chuan hospital hnaiah medical quarter a awm ngei ngei a ngai. Mihring nunna aiin vote an duh a, an duh chu an hmu a, mi tam takin nunna hlu tak an chan phah ngei ang.
Ka inâng tui dawn tlat, kan subject ah lut leh nghal ang. A nia sin, environment ngaih pawimawhna avangin AR hi chhuak lo se tih hi Aizawl khawpuia cheng mi tam tak ṭawngṭaina (prayer) a ni.
Urban Forest: Phaizawl khawpuiah City Forest an ti emaw, tlangram khawpuia Urban Forest kan ti emaw a pawi lo. A tum chu khawpuia chengte CHUAP atan a ni. A dawt lehah chuan khawpui cheimawitu atana thingkung par chi hrang hrangte leh a rah chi, mihring ei chi leh sava tlan chite phun tur a ni a, thing hlim hnuaia mahni chauhte nena chawlh hahdam nante pawh a ni.
Ni e, khawpui mite hi kan ṭul em em a, abikin ni tin kawla ni chhuak chhiara inhlawhfa leh office kai ziahte phei chuan zing leh tlai hunawl an neiha AR chhuahsan ram, thing hnuaia phaitual hnim chunga hnathel ro rah rik riap riap paha forest bathing tih an nghakhlel hle ang a, a chakin an chak huam huam ang. In leh in insi khupa cheng, ṭhenkhat phei chu pûk ang maia thûk, kumtluana ni eng leh sa pawh hmu pha loa mi in hnuai luahte kan ni a, kan damkhawchhuah nan kum khata ni khat pawh hawi khawthawnna hun nei loin hna kan thawh a ngai a, thing leh hnim hring hmuh khàt natna (nature deficit disorder) kan vei a, chawlh hahdamna hmun neih hi state pakhat khawpui ve reng ruanga chen manah kan phu ve lawm ni tiin kan rum rei tawh.
Mihring leh a kut thlakna reng reng awm lo se: Mizo ṭawng ang maia kan hman, kan chhehvela thil siam dang, environment hi mihringte tel loin an dam khawchhuak thei a, an him dam daih zawk a, mihringin a khawih phaka loa thing leh mau, phul leh hnim hring, nungcha tinrengten nuam an tih turzia kan hria. Mihringte erawh chu environment tel loin kan dam khawchhuak thei lo. Tui tel lo phei chuan ni 4 bak kan dam thei lo, tuihna siamtu chu ramngaw leh nungcha a ni.
‘Ramngaw (forest) hi mihrngte nunna hnar a ni’ ka’n ti nawn leh ang e. Ramngawin hriselna min pek bakah mihringte dam khawchhuahna turin a thawh hlawk em em a, thingtlang mite chu ngaw hrulah kan cheng a, ngaw nghen tur kan nei lo a nih pawhin thing leh hnim hring awmna ram hnuai tal nghen tur kan nei a. Khawpuia chengte hian kan chuap tur ramngaw (urban forest) kan mamawh lutuk a, AR chhuahsan ram hi khawpuia cheng, ding leh vei pawh thlei thei lo nausen lai aṭanga kan lua kelsam ṭo tawh, vawiina tun dinhmun kan luah theih nana an tha leh zung lo seng tawh, kan nu leh pa, kan pi leh pute tana a pumpuhluma kan hlan a ngai a ni.
- Ruatfela Nu