Written by
- Dr. Lalbiak Kima

COVID 19 LEH COMMUNITY SPREAD

Tunah zet chuan kumin kumtir lam ai chuan community spread (Vantlang inkai­darh) chu kan thleng chho ṭan mai em ni aw, a tih theih ta! 

He vantlang inkai­darh (community spread) hi eng angin nge kan  hmachhawn  ang a, eng anga hlauhawm nge a nih tih hun kal tawh (history) aṭang tein i lo thlir hmasa ang. Community spread an tih chu mihrang hrangin hmun hrang hrangah khawi aṭanga an kai nge hre lova hri an inkai darh hi a ni. 

Khawvel hian hripui vawi engemaw zât a lo tuar tawh a. Chungte chu: 
Bubonic Plague
Kum zabi 14 naah khan Europe-ah a lo leng tawh a, mihring maktaduai zahnih (200 million) velin an thih pui. Europe khawthlang lam zâtve velin an thihpui a ni. An thihdan mortality rate chu 30-60% vel a ni. 

Zawnghri
Zawnghri (Small pox) hi kum 1500 AD chhoah a leng leh a. Mihring maktaduai 50 velin thihpuiin, mortality rate kha 42% vel a ni. 

Spanish Flue
Kum 1918 velah he hripui hian khaw­vel a nuai chho leh a, mihring makta­duai 40-50 velin an thihpui leh bawk. 

HIV/AIDS
Tun hnai 1981 chhoah he hri hi a lo darh leh a. Hei pawh hi mihring maktaduai 25 aia tamin an thihpui tawh a, mortality rate hi 30.2% vel a ni.

COVID 19 Hripui
Nikum 2019 kum tawp aṭangin China ram Wuhan, Hubei Province aṭangin a lo darh ṭan a. Khawvel pumah hun rei lo te chhungin  a darh ta a ni. Tun, vawiin August ni 16, 2020 hian  khawvel puma kai tawh chu mi 21,592 094 (21 million) vel an ni. Thihpui hi mi 767,916 (nuai sarih chuang) an awm tawh bawk.Khawvel puma thihpui zat mortality rate hi 3.4% vel a ni. He article ziah lai hian India ramah kai mi 25, 89,208 kan awm tawh a, kan mortality rate chu 1.94% niin dam chhuak rate hi 71.7% lai a ni. 

Hei vang hian natna zir mi Epidio­mologist tam tak chuan hripui hlauhawm tak chu ni rih loin an hri. A chhan chu natna hrik kai 80% chuang hi enkawl vak ngai loin an dam leh tlat a ni. 

Chutih rual chuan kum upa tak tak leh natna benvawn nei sa ho chuan an thihpui tam hle thung. Vawiin ni thlenga thi tam ber chu hetiang 'vulnerable group' a mi hi an ni. 

Kan tihturte:
1. Kum upa leh natna benvawn neite venhim: Vantlang inkaidarh a awm palh a doctor-ten an hlauh ber chu Damdawi In leh ICU a enkawl sen loh hrivei an awm ang tih hi a ni. 
Chung ang huna damlo awm thei mai te chu heng 'vulnerable group' an tih kum upa tak te, natna benvawn Kal, Chuap, Lung ṭha lo, Cancer vei, zunthlum, thisen sang, HIV vei leh natna enkawl reng ngai hote) hi an ni. Hengho bak  thihpui chu  tlem azawng chauh an awm. Naupang lam hian an kai thei a, hri pawh an thehdarh thei. Mahse naupang lam chuan an la na vak lo, nausen aṭanga kum 15 inkâr Covid 19 vanga thi hi sawi tham an awm lo. 
Chuvangin, khing kan sawi tak 'Vulnerable group' ho khi kai miah lova kan ven chuan kan buai lo vang. Hripui len chhung chu in lamah tawm se, midang pawhin chim lutuk loh a him ang. n mahni tan Guideline te pawh siam ni sel a. Hahdam leh thlamuang taka in lama an awm rih kha kan ṭhat tlanna tur a ni. 
Midang zawng tih tur
2. Invawn fai: He hri hi a lan danah kan chenpui chhoh reng tur a, kum hnih khat a kiang mai tur ni in a lang lova.Kan nun pangngai a nun chhohpui mai kan zir ang. Mahni in vawn thianghlim a ṭul chho reng dawn a ni. 
He natna hrik hi kan kâ, kan hnâr leh MIT aṭang chauhin kan taksaah a lut thei. Sahdah hmuam te, Kuhva ei te, meizial zu te hi kâ leh a vel khawih reng ching an nih deuh hlawm avangin an fimkhur  a ngai. Kut sahbawna second 20 vel silhnu emaw hand sanitizer a kut tihfai hnuah chauh kan hmai khawih/ thak pawh hiah tur a ni. Khawlaia engmah khawih loa kal kan zir tel bawk ang. 
3. Hmai tuam: Kan vahchhuah leh mi zinga kan awmin hmai tuamna hman reng a him ber. Covid postive an khuh leh hahchhiau hian natna hrik an phuh leng chhuak chuai chuai tih hriat tur. 
4. Social Distancing: Mi hlat thei ang bera awm hram hram tur. Feet 3-6 vel a tawk. Mi i biakin minute nga aia rei dinchilh hian hri kaina chance a ti sang. 
Hetianga midang zawng kan fimkhur vek theih chuan community spread pawh awm palh se kan him tlang turah i ngai ang. 
5. Hotu sang lam tihtur: Tract, Trace & Treat (Zawn, Um leh Enkawl)Tuna an kalpui mek ang hian kalpui reng nise. A vei awm leh contact tracing a an test duh turte area chauh hi Quarantine nise.A enkawl ngaite leh test naa hrikpai tam (High viral load 17-20 Ct.) te chauh hi khung hran nise.Anni hi hri thehdarhtu (Super Spreader) an nih theih vangin. 

Test Result a Hripai tlem (Low viral load 31-36 Ct) ho hi chu anmahni in lamah Quarantine mai dan ngaihtuah ṭan tawh nise. Asymptomati, Hri kai tlem, 36 Ct chunglamho hi chuan an thehdarh vak lo a ngaih a ni. Delhi Chief Minister pawhin Covid 19 damlo 90% chu inah kan enkawl dam tiin a interview naah nimin lawk khan a sawi. 

Tunah hi chuan kan la râl khel mah mah a, hlauh loh tur ni lovin fimkhur tel bawk tur. Hetiang natna virus hi a lén rei hnu chuan an chakna (virulence) an hloh deuh deuh ṭhin an ti a. Chu chu Italy rama an hmuhdân pawh a ni e. 

Tun aṭang chuan fimkhur takin kan khawsak dan pangngai tibuai lo thei anga nun chhoh i zir ṭan ṭheuh ang u.