KAWNG LAIH LEH THILSIAM DANGTE
Zoram kawngpuite hi tlang panga laih deuh vek a ni a, tlangramah chuan tlangchhip kawng (ridge route) ai hian phaikuam kawng (valley route) te hian kawngko an nei sang zawk ṭhin. Kawngko a san hian leivung laihchhuah tur a tam a, leimin a thlen duh hle bawk.
Leimin tam chhan chu a hmaa rualrem taka lei lo awm nghet sa tawh kha, laih hek a nih hian a kamkitu/ dotu (support) lak kian an ni a. Hemi avang hian leilung ngheh theihna (natural slope stability) turin a nghet lo lai chu chu a min ta mai ṭhin a ni. Leimin tam zawk hi chu mihringin leilung kan khawih danglam vang a ni a, anmahnia an ngheh leh theihna atan ruahmanna kan siampui loh chuan leimin, lungtawlh te a lo awm phah ṭhin.
Zoram kawng tam zawk hi ridge route ni mahse, double lane han laih meuh chuan ko a lo sang hma hle a. Tuna NHIDCL-in kawngchhak lam an laih bak a, kawngthlang lamah retaining wall hmanga lei dawm a kawng an siam (cut and fill method) hi thil tha tak a ni. Hei hian kan kawng chhak lam kawngko sang lutuk tur tihniamin, leimin nasa lutuk tur a veng thei ngei ang. An retaining wall nghahchhan (foundation) siam dan erawh chu enpui an ngai thung hle niin a lang.
Kawng hi laih a nih takah chuan leivung paihna hi buaipui tham a ni ta a, kawngthlanga leivung paih mai hian ramngaw, lui leh nungcha te chenna a tihchhiat nasat avangin ramngaw tichhe tlem thei tur ang bera hmun bik (dumping zone)-ah a khawma paih hi tihmakmawh a ni.
Hetichung pawh hian leivung lui a luanglut te chuan lui nungchate nunna a tihderthawn hle piahlamah kan insakna balu ah te pawh lei a lo tam phah a, balu ṭha a vang kan lo tih phah ṭhin a ni. Heng leivung kan paih riral te pawh hi a theih ang anga hman tangkai theih dan dap ta ila. Entirnan, brick siam nan te pawh hman theih a ni ang.
Leivung paihna hian ngaihsak a hlawh chho hi thil lawmawm tak a ni a. Thilsiam dangte nena inhnerem leh insu buai lutuklo a kan chenho hi siamtu duhthusam pawh niin a lang. Hmasawnna avang erawh hi chuan tihchhiat loh theih loh te hi chu a awm nachungin, a nghawng na lo leh nep thei ang bera hmalak hi kan tum zel loh chuan kan ram hi kan tichhe thei viau mai dawn.
Kawng laih avang chauh ni loin, heng kan ramsa, lui a nungcha, kan ramngaw te khawngaihna leh lainatna tel lo a kan suasam dan en hi chuan, thilsiam dangte hi an rum tlawk tlawk a ni ber. Naupang ṭawng thei lo, duhzawng nei si, sawi thei lo si lo, kut zaizira a sawi hriatthiam sak a nih bawk si loh avanga a mit aṭangin mittui lo luang ngiah ngiah, mittui hru hul tur tal a, a bul vela mite a zawng ang deuh dinhmun hi mihring laka thilsiamte dangte dinhmun a la ni reng a. Thilsiam dangte hi an sawi emaw an tawng loh emaw avanga hian an dinhmun hi kan haider sak zel dawn em ni le?
Nungcha, lui, thing leh mau te leh kan mihringpui ngeite pawh hi khawngaihna, hmangaihna leh dikna a kan enkawl loh chuan kan ram hi rumna leh thawpikna hmunah kan siam thuai ang. Tawng ve thei lo thil siam dangte leh aurawl awmze nei phak ve lo - mi retheite dinhmun chen hian kan ngaihtuahpui hi a hun ta takzet a ni. An ṭah hla hi hetiang hi a lo ni palh ang e:
Thu reng kan sawi theilo,
Hriatphak reng kan ni tawh lo,
Beiseina tlem erawh nghaktu kan ni.
Chhingmit ata mittui,
Thinlung hliam thuk aṭanga;
Hru hul, tuamdam turin,
Tunge lo tho chhuak ang le?
Beisei a thlawn zing ta,
Dikna in ro a rel lo;
Tawnglote aurawl haider a rei ta e.
Rahbeh, run tawk mek te,
Khawngaih rorelnaah chuan,
Hlimin zalenna chu
kan chang ngei ang.
- H Laldintluanga, MZU