TUNA KA TIH LOH CHUAN, CHATUAN PAWHIN KA THEI NGAI TAWHLO ANG. NOW OR NEVER!
Sumdawnna hmanga inchimralna hi thil thleng reng, thil thleng mek leh khawvel a awm chhunga lo la thleng zel tur pawh niin a lang. Mizo mipuite kan inzirtir leh kan infuih thar mek lai hian eng dinhmunah chiah nge kan din tih hi kan inhriatchian a, Mizoram hi sumdawnna kawngah chimral kan ni tawh nge kan la him tih lai hi zawhna pawimawh tak a ni awm e. Khawvelah hmun tam takah a thleng tawh a, hnam tam tak sumdawnna hmangin chim ral an ni mek bawk. India ram leh hmarchhak state-ah ringawt pawh hmuh tur leh hriat tur a tam tawh a nih hi.
Hun eng emaw ti lai khan “Mizoram state inhungbikna zirchianna” MZP buatsaihah khan Pu Lalkhama, IAS (rtd) khan, “Ram khatah minority za zela panga (5%) lek an awm hian ram tan a pawi tham lo a, za zela sawm (10%) an pelh tawh chinah chuan a buaithlak tawh viau a ni,” tiin a sawi. Hei hi a dikin sumdawnna kawngah phei chuan a rintlak lehzual ngeiin a rinawm.
Ṭhenawm state te dinhmun aṭangin, inenfiahna tur leh insiamṭhatna tur kan nei reng a, kan inzir a pawimawh hle awm e. Kan ramri dep, kan ṭhenawm lawk Tripura chu 1925 census ah, a ram mi zaa sawmsarih (70%) ni ṭhin kha tunah chuan za zelah sawmhnih panga (25%) lekah an tlahniam tawh a ni. Heti khawp Tripura an ralna chhan nia lang chu, East Pakistan leh India Partition ah khan East Pakistan chhunga Hindu ho tihduhdahna avang khan Tripura-ah an lo lut ṭeuh a, kha'ng hun laia an lal Maharaja khan an him dawn lo tih kha a hria a, chiang takin a hmu bawk a, mainland India (central India) lamah tirh luh vek a tum a, mahse kha'ng hunlaia an lehkha thiam leh an Intellectuals rualte khan “Tripura hi sumdawnnaah kan hniam si a, Bengali sumdawn thiamte hian kan ramah sumdawn min zirtir rawh se,” tiin kawngte an zawh hnan a ni awm e, zalenna zau tak an pe a, hun a lo kal zel a, an lo sumdawnpui a, chimralin an lo awm phah ta thung a ni. Tunah chuan Tripura ram pumpui mi nuai 40 ah khuan mi nuai 15 chauh khu a ram mi (indigenous) te an ni tawh a ni. Hma la leh dawn eng ang mah se tihngaihna a awm tawh lo.
Kum 1988-90 chho bawr vel khan Bhutan ram pum pui population aṭanga zaa sawmhnih panga (25%) lai chu a ram mi ni lo an awm a. An tam tham tak viau avang khan sawrkar lamah phut neiin hamṭhatnate an demand ve bawk a ni. Mahse, thuneitute khan nakin zelah an hnawksak dawn tih hriain kawng hrang hrangin hma an la a, Bhutan citizenship Act te siam ṭhain ram mi ni lo foreigner mi nuaikhat (1,00,000) chuang zet mai chu huaisen takin Bhutan ram aṭangin an hnawtchhuak a ni. Chuta an thupui chu, “Now or Never. Tuna ka tih loh chuan chatuan pawhin ka thei ngai tawh lo ang,” tih a ni tawp mai a ni. Tripura ang lo takin an ram chu an chhanchhuak a ni.
Mizoram kan dinhmun pawh hi dinhmun ṭha vakah a ngaih theih tawh loh. Aizawl chhung chauh pawh ni lo thingtlang kilkhawr ber thlengin hnam dang sumdawng hian min chim hneh viau tawh a. Aizawl dawr lian deuh deuh eichawp dawr te, kuhva sumdawnna leh panhnah hmanga sumdawnna bakah thawmhnaw dawr lian deuh deuh te, buhfai supply leh sorkara thil hrang hrang supply-ah te hnam dang an inphum nasa viau tawh a, hardware leh thil dang sumdawnna bakah Mizoram petrol pump thleng thlengte hian hnam dang ta a ni tawh tih sawi a awm mek a ni.
Sumdawnna peng pakhat chauh hi han thlur bing lawk ta ila. Pawl pakhat All Mizoram Cement and Iron Rod Dealers Association (AMCIRDA) hruaituten an sawi danin, Aizawl bikah hian In sakna bungrua cement leh rod zuar in-register-te hi dawr 140 chuang a awm a, chung zinga zaa sawmhnih (20%) vel chauh chu Mizo dawr a ni. A dang zawng hi chu Mizo hming hawha hnam dang dawr hawngte an ni. Zawhna awm ta chu, a chunga kan sawi ang khian hnam dang dawr ni ngeia hriat zaa sawmriat (80%) a nih tawh si chuan sumdawnna kawngah hian chimral kan ni ta tihna a ni thei em? Hei mai hi a ni lo a, sumdawnna tam zawkah hian min awp bet nia hriat a ni.
Pawl lian deuh, Central YMA, MZP, MIMA leh adt., pawhin hma nasa takin a la tawh ṭhin a, heng pawl liante hma lakna tiṭhuanawptu chu, hnam dang dawr ni ngeia rin leh hriat chiante pawh dap chhuah tumin a hmuna an check meuh chuan Mizo nu emaw, Mizo pate ngei hi dawrah an lo ṭhu leh fur zel ṭhin a ni. Hei vang hian ram chhunga hma lak a har phah viau niin a hriat. Hetianga ram neitu zawkten hnam dang kan thawhpuia kan chhan zel si chuan chimrala kan awm mekna chhan hi keimahni, a ram mite vang bawk a ni ngei ang. Eng nge I tih ve dawn le?
Kawng hrang hrang ngaihtuah hian Mizoram dinhmun hi a lungchhiatthlak hle. Sawrkar officer lian, abikin Central Service-ah Mizo kan tlem sawt em em a, Chief Secretary/Director General Police etc., ah pawh hnam dang vek an ni tawh a, hei pawh hi inchimralna kawng khat chu a ni tho. Hnathawktu Mistiri leh helper-ah ni se hnam dangin hma an hruai a. Contract lian tham tak takah pawh Mizo thawk thei kan awm lo a, Mizoram pawn firm lianten min thawhsak ta vek maite hi sumdawnna lama inchimralna kawng vek tho a ni. Bhutan ram angin, “Tuna ka tih loh chuan chatuan pawhin kan thei ngai tawh lo ang,” tiin kan puan ven kan sawi chhing dawn nge, Tripura ram mite angin hnam dangte zalenna pein kan la thawhpui zel dawn? Kan ram damna leh boralna hi a ram neitu Mizote kutah ngei a innghat e.
“I ram leh hnam a boral chuan, nang leh I chhungte in him bik lo vang.”
(MIZORAM FIRST-in “Sumdawnna hmanga inchimral theihna kawng sawihona” a buatsaih aṭanga lakkhawm)
- Zuala Pa