Written by
- C.Malsawmkimi
Armed Veng South

Existentialism leh kan damchhan


Existentialism chu existentialist ten mihring lo awmna chhan an chhuizauna niin mihringte thil ngaihtuah, ngaidan leh an tawn hriat tawh aṭanga an ngaihtuahna che vel thlithlaina lam a ni. Literature lam aṭang chuan existentialism-in a kawh ber chu mihring hi a lo pian chhuah aṭangin amahah duhthlanna leh zalenna a awm nghal a, a nunah thuneitu ber niin a hma lam hunah a hmachhawpa chin siam leh duan chu ama kutah a awm tia ziah a ni. Amahah duhthlanna engkim an dah a, mawhphurna leh a sawhkhawk chu a kutah bawk a awm an ti a ni.

‘Existence’tih aṭanga Existentialism hi lak niin, mihring nuna anmahni dinhmun inang lo ṭheuh aṭanga duh thlan theihna tak tak an neih chu a ni.

Kum zabi 19 laihawl leh a tawp lam inkar vel laia he theory hi ziah ṭan niin, khawvel existentialist pa an tih hial, Soren Kierkegaard-a bul tum a ni nghe nghe. Amah hi khawvel existentialist lo awm tawh leh awm mektena an zah leh entawn a ni.

Existentialism hi kawng chihnih in han sawi i la:

1. Religious (Christian) existentialism: Sakhuana lam aṭanga chhui mi existentialist te chuan Christian chu 'ti hian an sawifiah a. 'Mihnringte hi Pathian siam an ni' tiin, Pathian hnung zui a, a thu zawm hi Christian te mawhphurhna leh damchhan tiin an hrilhfiah a ni. Khawvel hi chu thil ho mai tiin, beiseina erawh a awm hi chu thi hlu a ni an ti a.

Kierkegaard ngaihdan chuan Pathian leh mimal inzawmna hi mimal ngaihdan, an chhia leh ṭha hriatna an hmanna daltu tiin a sawi a. Ti hian a rawt a, mi tinin anmahni ṭheuhin duh thlan theihna an nei tur a ni a ti a, tichuanin an damchhan chu an thlang fel ang, tiin.

Mi tin mai chu Christianna hnuaiah chuanin duhthlanna tak tak nei lovin an awm a, anmahnia hma lak thiamna duhthlan thiamna tak tak an nei lo a ti a ni.

Kan thil tawn tawh aṭang ṭheuha hma lak a, kan tih dik lohte pawh siam ṭhat leh zel hi thil dik tak hmuh chhuahna kawng a ni. 17th century hunlaia French philosopher leh extentialist lar Blaise Pascal chuan mihringte lo awm chhan hi thu inkalh tak, mahse dik tho si hian a hmu a. Heti hian a ring a, ‘Thudik chu kan hria, a chhan vang ringawt ni lo paw'n, kan thinlung aṭang pawhin' tiin. Existentialist tam tak paw'n 'ti hian an lo hria a, “Kan thil tum atana theih tawp chhuah a, mimala mawhphurhna kan lak avanga kan beihna kha kan lo lawm zawkin, kan hnehna chan aiin kan lawm daih zawk,” an lo ti a. Heng extentialist ṭhenkhat ngaihdan aṭang hi chuan theihtawpa kan va beih chhuah ai khan, kan khawvel zinkawnga beidawng miah lo va, mal taka beih ni a awm pawha tih hram hramna nena kan beihna nun kha a ni hlu zawk, an ti a ni. Mihring nunah hian mi pahnih an thu ber thei lo va, he khawvel zim takah hian pakhat zawk chauh hi thuneitu ber an ni thei, an ti a ni. David Thoreau leh Ralph Waldo Emerson chuan he thil chungchangah hian thu hnu an hnutchhiah a, existentialism hi a thim lam leh a ṭha lo lam ringawt a ni bik lo va, nunna lam a ni. Existentialist-ho pawh hi nunna kawngah rinna nghet tak leh nun kawng atana nasa taka beih hi an ngai thutakin theihtawp pawh an chhuah tiin an sawi mawi a ni.

2. Atheistic existentialism: Atheist kan tih chuan Pathian awm ring lotute a ni mai a, existentialism kan tih chuan mihring damchhan chu amah leh amaha mawhphurna inlaka duhthlanna, zalenna tak tak a nei kan tih tawh kha. Atheistic existentialism lam a nih chuan Pathian awm ring miah lova mihringte hian anmahni chungah thuneihna hlawm an kawl tih rinna, mihring lo awm dan hi chu science lam Darwins theory aṭanga lak a ni tlangpui. He theory ah hi chuan zawng leh mihringte chuan thlahtu thuhmun kan nei tiin dah a ni a, a awmzia ber chu apes - zawng chi khat aṭang hun a kal zel a, kan lo danglam chauh a ni tih rinna a ni. Atheist te khawngaihthlakna deuh chu, an mangan vawrtawp, mihringin tih theih an neih tawh loh chinah zawhna an han inzawt a, "Eng nge ka damchhan?" Ka nuna ka tih tumte engmah ka ti thei tawh si lo," tiin. He khawvela an damchhan hi an inzawt leh tho zel a, an nun puma an lo thlahthlam Isuaah bawk an tuihal leh nge nge ṭhin.

Existentialist thupui, tarlan tum ber ber te lo dah thla ila:

a) Mimal pawimawhna

b) Pathian leh mihring

c) Thudik leh thil awmze nei lo

d) Mihring lungngaihna vawrtawp, thihna

e) Vantlang sawiselna

f) Mimal leh a chhehvel a rinna inkar pawimawhna

g) Sakhuana leh Pathian awm rin lohna

h) Zalenna, duhthlanna leh mawhphurhna lak ngamna

Existentialist lar tak tak - Hegel, Soren Kierkegaard, Fyodor etc, ten an lo sawi tawh danin, Eng ngati nge hetah ka awm? Tunge ka nih? A hmasaa kan ngaihtuah hi chu heng te hi an ni zel a, kan lo pian hi chu kan thuneihna phak bak ni mah se la, kan damchhan tal leh kan thih dan talah hi chuan tih theih leh thuneihna, duhthlanna leh zalenna kan nei a ni, an lo ti a.

Hetiang bawk hian Mizote hian kan nunah hian Lal ber hi kan lo zawng ve fo tawh ṭhin a, kan mi hmasate aṭang tawh pawhin Lalduhzuala leh Chanchinmawii ten an lo phuah kan damchhan tih ah te hian a chiang hle mai a.

Lalduhzuala hla lo thlir ila:

Eng dang dawn ang maw hmanah khuanu hian Hringnun hi a duan lai khan

Hraileng awm hlei dung a thul em ni

Hringnun hi a lo duan le.

Aw eng an nge maw Khuanu hian Hringnun hi a lo duan le?

Thamral leh mai tur hian em ni le? Duh vang rengin kan piang si lo.

Helai chang hnihah hian amah leh amah zawhna inzawtin, kan damchhan hi a ngaituah nasa ve hle ṭhin tih a hriat theih a, kan nun hi thihna ringawt hi em ni le, duh vangin tu mah an piang si lova a lo ti a.

Mim ang piangin sial ang kan sei lian,

Hai ang tara fam ralin,

Aw damchhan hi nei tak ang I maw

He khawvel sual kulh puiah.

Khawi lamah ṭuan rel tak ang I maw?

Hringnun hi a ral hunin,

An sawi pialral hi awm tak ang maw?

Tah chuan engtin zel ni maw?

Helai changah erawh hi chuan kan lo piang a, puitlin nan hun a duh hle a, lo seilian zelin, kan lo tara kan thi leh mai a. Kan damchhan hi eng ber nge ni ang le? He khawvel sual chhun puiah hian khawvel piah lam ram thleng a kan awm dan tur a mitthla a, thihnu piah lam pialral kan tih hi a awm ang em le, a ti ve rauh rauh ṭhin. Hetia zawhna a zawt ngam hi a huaisen hle mai a, B.Sc a zirlai vela a phuah a ni nghe nghe. Pawl kua a zirlai vel daih tawha kan damchhan hi lo suangtuah daih tawh a ni. Pathianah harh thara he a thil chikna zarah hian a chhar chhuak a, a hranpain camping emaw sermon a ngaithla hran lo. A meizial zukte ngheiin kohran leh khawtlang lamhah a inpe hle a, nihna sang tak tak chelhin a nun a hmang ṭha hle a ni. Pathianah a chiang a, a rinna sawi nghinin a awm leh tawh lo a ni. He a hla hi kum 1976 lai vela a phuah a ni. Amah anga mi chik mi hi an vang viau a, he a hla phuah hi Pathian awm ring lo mi phuah ti hialin an sawisak ṭhin a, amaherawhchu amah chuan Pathian awm rin loh vang ni lovin, kan damchhan zau zawka a chhuina mai a ni, a ti a.

"Kan Damchhan” tih hla tho phuahtu Chanchinmawii, USA-a awm ta phuah hi han belchiang leh ila.

Kan zinna khawvelah hian

I thilsiamte ka thlir a,

Tuifinriat, thim leh eng, thlaler ram, hnimhring mawite,

Leilung leh van boruaka arsi eng mawite hian,

I ropuizia min hmuhtir,

Lalpa ka lawm e.

“Lawm rawh u, lawm fo rawh u,” tih hi ka hre thiam ta,

Ka nun neitu chu nangmah I ni a,

Kei leh ka chhungte chuanin,

I hming ropui fak leh

I rawngbawl hi

kan damchhan a ni si

a ti a.

He a hlaah hian Chanchinmawii hian khawi laiah pawh kal se la, Pathian a awm zel a, a thilsiam ropuizia a hmuin a nun neitu chu Amah a nih thu a sawi a. A dam chhan chu Pathian rawngbawl a ti a, amah leh a chhungkua chuanin Pathian chauh an fak tur thu a sawi.

I thilsiam tam tak zing a kei mi te ber hi I fa a vuah a ka awm avangin ka hlim, ka lawm em em e,

Ka mangan leh rit phurhte

ka thlenna ka Pathian I nih fo ṭhin avangin

muangin ka chawl ṭhin.

Khawvel hlimna te vanga

nang ka hlat dawn apiangin,

Tlan bosan thei lo turin

harsat mangannate

Ka chungah I thlentir a,

ka banah min kaiin,

I lam min hawitir leh ṭhin,

Lalpa ka lawm e.

He khawvel leh pawnlam hi zauin Pa thilsiam hi a hmu chiang em em mai a, chuta kara amah a la thlang ve duh chu a lawmin a hlim a ni. A mangan leh ritphurte Pa hnena thlen theite chu a lawm em em a, muanna a thlen thu a thlen a ni. Pathian thilsiamte hi a ropui em em a, ni leh thlate, arsi zat tu m'a hriat loh zozai a siam te, khawvel pawn zau uchuak tak maite leh nungcha kan hriat tawh leh kan la hriat loh tuifinriat zauah ringawt a siam leh a enkawl chunga min la hre duh hi a lawm awm a ni.

He khawvel sual chen tur hi a tam viau a, chuta a bopil mai loh nan harsatna, buaina, manganna a thlen ṭhin chu amah Pathian lam hnaihtirtu a ni tih a hriatin a lawm em em a ni. Kan mi hmasaten Pathian laka lawmna leh hlimna an chhar mai baka an rinna tibalhlah leh tawh miah lova Isua hnungzui an damchhana an thlang zel hi amakin entawn tlak tak a ni. Tuipui lian kara mahni him nana tuiin a len mai loh nana chu thing chu an vawn ngheh a ngaihzia an hria a, sualna tuipui lian chu tawn let zawk an bat a ni tih chu an hre chiang em em a ni. Tunlai piangthara da leh tih vel awm lovin an nghet em em a ni.

Kan Mizo nun tunah chuan a dal tawh em em mai a, atheist kan tihte lo chhuak ve zelin, existentialism thupuia vantlang sawiselna kha kan tawng chauh ve mek zel a. Kan kohhran te chu kawrah hmangin lal inchuhin a pawnlam chu thlum viau mah se, a chhung chu a kha hle zel a. Mahni chil chhak phak lekah pawh ring lo christian inti tho si kan tamin kan ngaihthah leh si a, kan bulhnaia rinna chak lo tlawh chhuak peih si loa kan ram pawn lam ring lote va hmuh len vak hi a dik ber em? tih te hi Lal Isua hnugzui kan damchhan kan tih kawngah hian a dik ber awm lo ve.

Kei ka damchhan chu Isua Krista hnungzui hi a ni a, he thilah hian a sualna ka hmu lo va, damchhan nei lo Pa Pathian a awm lo tihte hi ka khawngaih zawk mah. An mihring tih theih piah lam ram hi an la thleng ve lo te pawh a ni mahna. Pathian awm rinna hi eng nge a pawina, an duh lohna hi chhui tham fe zawk a ni hial. Milem biate pawh hi hmangaihna leh khawngaihna, taimakna sang tak pawh nei mah se Isua an rin miau loh chuan Chatuan nun an nei dawng chuang lo a ni. He ka rinnaah hian ka chiang a, kan damchhan chu Isua a ni tih hi amah rin hi inchhir ka la hre lova, kan mi hmasa ringtute nunah pawh khan malsawmna tam tak a vur a, tun thlenga Isua an neih zawng zawng hlana chhuanchhama awm ta hi ka hre lo. Malsawmna tam zawkin a vur a, tun hnua Aizawl mi hlun kan tih leh Zoram dengchhuak mi entawn tlak vek an ni zel.

Kei erawh zawngin ‘Kan damchhan’ chu Isua Krista hnung zuia chatuan nunna neitu nih hi a ni ka ti a, he rinna hi sahuai thing vawn ianga vawn beh tlat hi kan damchhan ka ti ve a ni.

- C.Malsawmkimi, Armed Veng South