HNAM RAL ZIA KAL ZEL

Rev. Thansiaman, “Mizote kan pawnlanzia chu a thûk a ni,” a tih leh, Pu H.K.Bawichhuakan, “Mizote hian lunglen leh mi tihdan lakchhawn bak hi eng nge maw thiam kan neih le?” a tih thute hi ka sawi chhawng zing tawh hle a. Kan nunphung hi ka bihchian zual poh leh heng thusawite dikzia hi a lang chiang tawlh tawlhin ka hre bawk si a. Chuvang chuan hnam ral tur kan anzia hi ka sawi lo thei lo a ni.

Kan ram leh hnam inkaihhruaina pawimawh ber, Politics leh Sawrkar hi, an tih tur dik tak ram leh hnam rawngbawl lova, anmahni rawng an bawl daih hi lemchanna ka ti a. Lal Isua zirtirna pawimawhte kan nunpui theih nana min kaihruai lova, kan nuam tihzawng, zai ṭhup ṭhup, lam mup mup leh thusawia au vak vak lam hawizawng ringawta kan Kohhranten min kaihruai hi lemchanna ni bawkin ka hria a. Kan Tlawmngai Pawlte kalphungah pawh hian a tak ram thlenna lam aiin lemchanna hi a tam zawkin ka hre bawk.

Chhiatni ṭhatni te-a kan in sáwng­bawl dan te hi an lem lehzualin ka hre nghe nghe a. Shakespeare-an ‘Khawvel hi lemchanna hmun a ni a. A chhunga awmte hi eng hun emawa lemchang vek ṭhin kan ni’ tih thu a ziak hma zan khan a mumangah kan Mizo nun hi a hmu emaw ni ang ka ti hial ṭhin a ni.

Hetiang huna kan tihdante hi i han bihchiang deuh teh ang u hmiang:

Mitthi vui leh rál

1. Ka ngaih ve dan chuan mitthi kan vuia kan rál dawn chuan mitthi kha kan mi hriat chian tak, kan ngainat zawng a nih vanga kan ui; a chhungte pawh kan hriat chiana kan ngainat zawng an nih vanga kan tuarpui an ni tur a ni. A vûina leh a rálna-a min kaltirtu chu kan thinlung a ni tur a ni. Thinlung aṭanga chhuakina a tihtir loh chuan hlutna tak a nei lo a ni.

2. Tuna kan tihdanah hi chuan vêng chhunga mi leh midang thih thu hre tawh phawt chu vûinaa kal vek turah kan inngai a. Chutiang tihphung avanga kalte zinga a tam ber chu mitthi chhungte pawh hre chiang vak lo, an chanchin te pawh zawt chawp, an in kawng te pawh zawng chawp an ni fo mai. Chutiang mite chu thinlungina a kaltir ni lovin khawtlangina tihphunga a neihina a kaltir a ni. Chutiang tihphung chuan kan tih chhan ber, mitthi chhungte hnemna lamah ṭangkaina a nei pha lo.

3. Hetiang ṭangkaina nei vak lo, tihphung ngheta kan neih chhan hi pahnih a awm. Pakhatna chu khawtlangin emaw hruaituten emaw tihdan ṭha ni-a an ngaih chu mipui mimir rilru-a pawm tlatna a awm a. Chutiang tih chu mi ṭha nihna, tih loh chu mi ṭha lo nihnaa kan ngaih avangin mi ṭha anga lan nan leh mi ṭha lo anga lan loh nan hetiang hi kan ti ṭhin a ni. Pahnihna chu Mizote chapo tak kan nihnaina a awmtir a ni. Chapona chuan mi an nih a duh a, mi an loh a hlau a. Ropui a duh a. Tam chu ropuina lantirna a ni a. Tlêm chu mualpho leh zahthlákna-ah a ngai a ni. Chapo vek kan nih avangin kan hun a lo thlena mi an tam chuan kan chapona thinlung chuan min láwmtir a. Kan hun a lo thlen ve huna mi an tam theih nan hetiang hun hi inláwmtawn nan kan hmang ṭhin a ni.

4. Pangpar leh puan inpêk te hi Mizoten kan tih ngai loh, Sapho tihdan kan lakchhawn, ṭangkaina tak nei lo a ni. Pangpar chungchangah chuan Rev. Vanlalzuata hian, “Dahṭhat dawna hnawksak si, kháwi dawna rem si lo, paih dawna uiawm si. Thih buai nak alaia thil hnawk tak lo pek ang chauh a ni,” a ti a, a dik hle a ni. Rev. Thansiama chuan a fapa thih ṭuma a ṭhianten pangpar an rawn pêk chu, “A fapa hriatreng nana an tih a nih avangin a awmna tur takah awm se, tiin a ruang chungah kan dah vek a, thlánah kan phûm vek mai,” a ti bawk. Puan chungchangah chuan kan Mizo danah nulain pasal a neih dawnin puandum a tah a, a chhawm a, a thûlkhung a. Amah aia a pasal a thih hmasak chuan a ruang tuam nan a hmang ṭhin a ni. Thisen zawmpui ṭhenkhat chuan an tuam ve bawk ṭhin. Mi nazawng erawh chuan an ti ve ngai lo. Politician-te leh inthlanna thil danga nihna neih tum ve ten, politics khelh nana an hmang ta ṭhin hi a vanduaithlak hle. Mi tihdan lachhawng fo ṭhinten kan han ti ve zel a, kan uar tawlh tawlh mai hi a ho viau a ni.

5. Mitthi ruang chunga thusawi hi Mizoten kan tih ngai loh a ni a. Eng emaw lai khan nu pakhatin a pasal ruang chungah thiam takin thu a sawi a. Mi tihdan lakchhawn ‘syndrome’ kha a rawn chezui nghal a, kan ti ta tliar tliar mai a ni. Mi ropui, ngaihsanawm, entawntlak ruang chunga thusawiin awmzia a neih laiin chutiang mi ni lêm lo ruang chunga thusawi chuan ṭangkaina a nei lo a ni. Pa pakhat fapa chu sipaiah a ṭang a. Zu in deuh reng mi niin a ṭhiante bula buaina siam fo ṭhin, hnam dang nupui nei, a chanchin a chhungte rawn hrilh ngai reng lo chu kum 20 vel zet chutianga a thangbo hnu chuan a lo haw a. Rei lo te hnu-ah a thi a.

A ruang chunga thusawi tura ruat a pa chuan, “Mizote hian ruang chunga thusawi kan nei ngai lo va. Ṭhangtharte hian chìn loh loh tur hi in rawn ching thar a. Mitthi ruang chunga thu kan sawi chuan a chanchin ṭha lam kan sawi turah ka ngai a. Mama hian a dam chhung khan thil ṭha sawi tlak tih a neih ka hre lo va. Naupang kum 10 mi vel a nih lai khan ka ramchhuak haw min lo hmuak a. Sakhi ka ah a hmuh chuan ah ve a duh tlat mai a. "I la tê em mai," ka tih pawh khan a rawn pawt lui tlat a. Ka’n ahtir tàkah kha chuan pai chan chan chungin in chhung dung chanve vel chu a kalpui thei a. "I kum ngaihtuah chuan thà chu i neih viau hi maw le," ka ti a. Chu bak chu a chanchin ṭha lam sawi tur ka hre lo,” tiin a ṭhutsan tawp mai a ni. Tlangval pakhat zû vanga thi ruang chungah a pa chuan, “Kan tlangvala hi a kua a ṭha lo thut a. Durtlang damdawi inah kan dah a. Doctor-te pawhin an tihdam theih loh avangin a rawn chatthla ta mai a ni,” tiin a sawi a. Vuitu Pastor Thansiama chuan, “Kristian kan ni a, Kristian danin kan invûi a ni a. Kan rin dan chuan tun hun hi kan tlangvala thlarauvin vanram a lût thei dawn nge dawn lo tia vanram gate-a a interview lai hunah kan ngaihruat thei ang a. Chutih hun lai lehzela a thih chhan dàwt muhluma kan sawi chuan, vanram kai tura in-recommend dan ṭha berah chuan ka ngai lo va,” a rawn ti thung a ni. Tih tura kan ngaih tlat chuan mitthi nihna bàk bàk kan sawi duah tàk ṭhin hian a tihozual ta ṭhin a ni. Ip chàwih chàwihna tur thute hi kan ngaithla fo ta mai ṭhin chu a nih hi.

6. Chhiat ni Ṭhat niah hian thinlung tak aṭanga chhuak tih a nih loh chuan awmzia a nei lo ti tlat mi ka ni a. Office/Department hming te-a invûi, inràl, inthlah, inlawmpuite hi ka ti ve ngai lo va, ka pawm ngai lo bawk. Office emaw Department emaw te hian thinlung an neih loh avangin. Ka nupui hmasa a thih khan ka department chan hruaitute khan min rawn ràl an tum a. Mimala lo kal an awm chuan lawmawm ka ti ang a. Department hming erawh chuan ṭul ka tih loh thu ka hrilh a ni. Chief Secretary hna ka chhuahsan dawn khan Employees’ Federation hruaituten an tihdan pangngaia Vanapa Hall-a inthlahna neih an tum thu an rawn sawi a. Anni pawh kha ṭul ka tih loh thu ka lo hrilh mai a ni. Officer transfer, pension thlah changa seniority thua court te hial lo thlenpuitu, an zinga thusawi thiam bera ngaih a nih vanga department aiawha thu sawiin a fak thiam bera a rawn chan chang awm ṭhin te hian hetiang tihphung lemzia hi a rawn lanchiantir ṭhin si a ni. Office-a thawkte zingah hian mimal thila inṭhianṭhat vang emawa inlên pawhte an tlêm em em mai ṭhin hian; hetiang huna thiltihin thinlung a tel lohzia a lantir ṭhin a ni. Badminton player ṭha tak thi, Badminton Association hminga kan ràla thlate kan lakpui thu ka sawi chu, Rev. Thansiama pek chuan, “In ṭhianpa in chawimawi ni lovin Badminton in chawimawi a nih chu,” a ti a. Ex-service mi a nih avanga Ex-service miten band baza nena ropui taka an thlah thu ka sawi pawh chu, “An ṭhianpa an chawimawi ni lovin, sipai an chawimawi a nih chu” a ti leh hmiah mai.

7. Lumen zan leh a hnua inlênpui huna khawhar hla kan sak ṭhinte hi a lem hle bawk. Pi leh pute huna Taimak inzirtirna thupuia an neih lai khan an inkaihhruaina zawm ṭhaa taima buh thar tam, khuangchawi theite kha an ngaisang a. Chutih rual chuan mi pangngai ve tho si, khamkhawp pawh thar lo kha chu a thatchhiat vang a ni tawp mai a. Chutiang mi chu an inkaihhruaina bawhchhetu a nih avang khan an ensan a, nupui pasalah pawh khan an duh lo va. Khatiang mite khan Kristian an han nih a, vanram kai tur nia an han hriat khan, heng hlate hi hmuhsitna khawvel aṭanga vanram kai thuai thuai an chàkzia an sawi chhuahna, an inseprawtuina a ni a. Kha'ng hun lai kha chuan khatiang mite tan khan khatiang hla sak kha an nihna nena inmil tak a niin hriatthiam theih chin pawh a awm. Kan tunlai hunah erawh chuan Sap ram tea an neih ang nei deuh vek khawpa hausa leh khawsa sang kan ni fur tawh a. A tua te pawh hi khawvel nun thlahlela mi neih ang neih tuma theihtawp chhuah ṭhin, kan damloh chang pawha kan dam nan, kan nun pawh sei nana damdawi ina tlin loh hnu pawha oxygen, ventilator thlenga inenkawl ṭhin kan ni a. Chutiang mite tan chuan, ‘Aw ral mai rawh lei ninawm’ tih te, ‘Hun min daltu hi a bo hunah hmun hlu chu ka pan ang’ tih hla sakte chu thil inmil lo hul hual a ni. Hetiang kan tih theih chhan leh kan tih ṭhin chhan ber chu ZAI NUAM KAN TIH VANG A NI.

8. Lunglen leh mi tihdan lakchhawn bak thiam kan nei lo nia ngaihdan awm lanchianna ber pakhat chu Khawhar Chhungte Hla thlan hi a ni. Mitthi kan neih a, kan tlaivarpuia kan lenpuina chhan ber chu an lunglen leh khawhar hnêmtua ṭan a ni a. Pi leh pute hunah chuan ramhuai an hlau va, mitthi chhungte tlaivarpuite pawh kha ramhuai vênpuinaa ngaih a ni ṭhin a. Engpawh ni se, pi leh pute kha chuan, ‘Lu sûn hi chu a na em a, thusawi leh thiltihin a hnêm thei tak tak lo, khuareiin a hnêm a ni ngai e’ an ti ṭhin a ni. Thih kum khat champhaa, ‘kan ngaih a zual' tia hla thlan hun han hman ṭhinte hi chu khuareiin a hnêm a ni ngai e, tih ngaihdan nena a inpersanzia lanchianna a ni a. Thih hlimchhawna kan inlenpuite pawhin awmzia a neih lohzia kan lantir bawk a ni. A ni 365 ni chiaha lunglen lo zual thut ta ṭhinte pawh hi a mak dangdai bawk. Calendar te hi awm ta lo se, engtikah tak lungleng ang i maw? Hetiang kan tih chhan ber chu, lungleng thei mi kan nih, zai ngainaa zai nuam timi kan nih leh mi tihdan lachhawng mi kan nih vang a ni ber mai. Purgatory awm ringa mitthi tan ṭawngṭai theih a nih ringtu Catholic te chuan ti se, thil inhmeh tak pawh a ni ang a. Mitthi tan engmah tih theih kan nei tawh lo tih ringtuten hetiang tih an uar viau thei hi chu ‘kan pawnlanna thûkzia’ lanchiannaah kan ngai mai a ni ang chu.

9. Thlalàk pawh hi chutiang huangah chuan kan khung thei ang. Chhungkhat laina ṭhianṭhaten a huhova mitthi ruang thla làkpui hun an hman chu thil tih awma ngaih theih a ni a. Mi hrang hrangina han lak fàlpui hi chuan ṭangkaina a neih hriat a har ṭhin a ni. Hetiang huna thla làk hian kan sawi tàk anga ṭangkaina nei lo, Khawhar chhungte hla thlanah bàk hmuh tur a vang viau a ni. Veng ṭhenkhatin hetiang huna thlalàk theih zat vawi 25 an ruatte pawh hi a hoh tehlul nen, dil belh an la awm cheu ṭhin hi chu a ho lehzual a. Upa lam tawh tak, Mitthi vuina emaw Inneihna emawa kal hawten ṭhut hnawk pah a, “Thlalàk tamzia, ninawmzia” an tih hriat tur a awm fo hian chintàwk kan hriat lohzia a lanchiantir a ni. ‘Kan pawnlanzia chu a thûk a ni’ tih kha a rawn lang leh a ni mai. Pu D. Hnunliana kha chuan a nupui a thihin thlà vawi khat mah làkpui lohvin thlanmual an panpui nghal a ni.

10. Biak in chhunga ruang lakluh pawh hi awmze nei lo a ni a. Catholic te chuan Pope chu Lal Isua thlaktua ngaih a nih vanga an ngaihsanzia lantir nan a ruang biak in chhungah an la lut ṭhin a. Hun lo kal zelah Bishop te, Father (puithiam) ruangte pawh an lalut ta zel a. Reformation khan hetiang tihdan ṭul lo takte hi a ‘reform’ tel lo emaw ni, Pastor te bàkah Upate ruang pawh kan lalut ta zel a nih hi. Dam lai pawha lal bik neih hi ninawm chang a tam nen, thih hnu lehzela lal dan indawt ‘culture’ kan vawng nung hi chu Pathian mita awmze nei lo pawl tak a nih a rinawm. Rev. Thansiama'n, “Mitthi ruang leh uicho biak ina lakluh hi a ṭûlna ka hre lo ve,” a tih khan thu tam tak a sawi a ni.

11. Invui hrim hrim heti taka kan la thutak pawh hi hriatthiam a harsa. Catholic te chuan tualthatte emaw sual lian dang, ‘mortal sin’ kan tih nei, simna nei hman lova an thih chuan hremhmunah an kal ang kan ti a. Chutiang mi vuina hun neih chuan eng nge ṭangkaina a neih ang? Purgatory awm ring lo, Protestant te tan phei chuan invui hian eng nge awmzia a neih? Sual chu a tê ber pawh vanram a lût lo vang tih a ni si a. Sual nei lo bak chu an rin danah vanram kai theih a ni si lo va. Vui hun hmanpui avangin sual nei pawhin vanram a kai ang tihna em ni? Nge, kan vui ṭhinte hi sual nei lo vek. Sual nei lo chuan vanram a kai dawn tho chuan eng vanga vuina hun urhsun taka hmang ṭhin nge kan nih? Kohhrante hian an dan siamchawp hmangin ringtute hi min phuar bet a. Biak ina inkhawm ang deuh thovin Invuite pawh hi chuti anga inphuarbehna chu a ni mai em?

12. Chhiat ni Ṭhat nia kan tihphungte hi kan hnam tihdan kan chhunzawmna a ni tih hian dikna chen a nei a. Mahse, a dik lohna a tam tawh zawk thung a ni. Tun hma kha chuan khaw khata awmte kha an inhre vek a. Chhungkaw lian tak kha an ni mai a. Mitthi an awm a, awmni kham kha tihdan ṭha leh ṭangkai a ni. Mitthi ina kalte kha an thinlungina a kaltir a nih avangin mitthi chhungte chanchin hre vek an ni a, an chanchin hrilh an ngai lo va, lehkhaa ziak phei chu a ngai lo lehzual. An hmingte kha hriat vek a nih avangin leh an in awmnate kha tlàng hriat a nih avangin chumi kawm thlang, chumi kawm chhak, biak in bul, tuikhur bul, thlanmual kawng thlang, chumite in hnuai luah tih ang renga tlangauvin a puanzar a ngai lo. Heti si sêa mitthi chhungte in han sawifiah hian an lansarh lohzia a lantirna chen a awm a; an tan a ngaihnawm vak lo vang. Anmahni leh an awmna pawh hre lo, mi tam tak kal tura hriattirna a ni hi a lem lehzualna chu a ni bawk. Nu pakhat, ruang chunga pangpar mawi tàwk daha, “Aw, nun tàwi...” te tia ṭap nghek a, ṭhu fel a, mittui hrûk hul zawh rual ruala a bula ṭhu hnena, “Kan mitthi hi tu nge a hming kha?” ti ṭhin chanchin hian kan tihdan lemzia chu a lanchiantir tàwk hle a ni. Khawtlang tihdan pangngai a nih avangin mitthi chhungte tan lawmthu sawina hun hman a ngai lo. Ramhnuai aṭanga pangpar lakna hun an nei lo va, a lem lei tur a awm bawk lo. Hetiang lemchanna boruak hian a la chim lo hrim hrim a ni. An neih thil mitthi chhungte tana ṭangkaina nei apiang hmangin an inrál mai ṭhin a ni. Eizawnna inang vek nei an nih avangin an hun leh tha hlutna pawh a inang vek a. Tlangvalte'n thlan an lai ṭhin leh mitthi chhungte an riahpui ṭhin kha tihdan ṭha, tihdan dang awm lo a ni. Tun laiah eizawnna inang lo tak tak inhrût rual tum hian awmzia a nei tawh lo va. Thlanmual fund siam a, mitthi an awm apianga hlawhfa laihtir mai a ṭha zawk tawh a ni. Hnam culture ngaihsan thiamte hi a finthlak a. Hnam mawl laia tihdan, changkan hnua ṭangkaina nei tawh lote erawh chu thlàka her rem thiam a ṭul a ni.

13. Mitthi vuinaa kal tam apiang kan lawm a, Pathian hmangaihna nia kan han sawi pawngpui ṭhinte pawh hian belhchian a dawl lo fo ṭhin a ni. Tam hrim hrim hi làwma ngaihṭhatna tur a nih ngawt lohzia chu, Pastor Thansiama bawkin, “Vûitu tam ai chuan ràl lehlama lo hmuaktu a pawimawh zawk,” a tih ṭhin khan a sawifiah hle a ni.

14. Engpawh ni se, hetiang tih nana hun leh tha kan khawhral nasa lutuk ṭhin hi ngaihtuahna tikalthuitu tak chu a ni a. Tharchhuah leh siamchhuah alawi nei lo; Central Sawrkar chawmhlawm titiha awm tan hian kan hun tam ber chu kan intodelh ve theih nana kawng hrang hranga nasa taka bei tur kan ni a. Chutiang ti lova hetiang atana hun hman leh Centenary, Jubili, champha dang neuh neuh leh lawm tur awm apiang ruaipui nena lawm nana sum, hun leh tha kan khawhral hnemzia hi chu kan hnam tana a pawizia ngaihtuah chuan “crime” anga ngaih hial theih a ni.

15. Pi leh pute hunah khan kan zenawi lang lova a belhchian dawl zawnga kan awm theih nana inkaihhruai dan kha an thiam a. Chutiang inkaihhruaina ṭha hnuaiah chuan Pathian zah taka hriaa a thute chu a nuna nunpuiin, Hnam Taima, Hnam Rinawm, Hnam Tlawmngai, Hnam Hawihàwm, Hnam Huaisen an ni ṭhin a. Zonunmawi Pàr Vulna hun te kha a lo awm ṭhin kha a ni a. Kan Politician/Sawrkar, Kohhran leh Tlawmngai Pawl te pawhin ‘Tam Game’ an khelhna lamah kan zenawi milin min kaihruai a. Chutiang zenawi hmanga inkaihhruaina chuan a lemah min siam lehzual ta a. Pathian thute pawh lemchan nan kan hmang a. Thinlung aṭang ni lo, hrawkbàwk chunglam aṭang chauhin Pathian hmingte chu a nazawnga lamin kamchhe tleuh nan kan hmang ta. Kal pahin, ‘ka lo ṭawngṭaisak dawn che nia…’ te kan ti a. Hetiang tihphungah hian Takna a awm lo va. Lukhàwng nei lo, Sapṭawnga Constructivity, Productivity an tih awm reng reng lo a ni a. Hetiang hun kan hman leh hetiang thu kan sawi zawh rual rual hian romei zam ang maiin a tak hmuh tur awm lovin an thàm ral ta mai ṭhin a ni. Hetiang tihphung kan neih avang hian Chawmhlawm titihin kan awm a; Natna ṭihbaiawm pui puiin min bàwm reng ta mai a ni. Chu achhapah min hrechiangtu Central Sawrkar ngaihnêp ber State kan nih phah bawk. A zahthlàkin a tlàwmthlak a ni.

16. Hetiang tihphung hi Hnam Ral Zia a ni a. A tak ram hawi zawnga kan kal thuai loh chuan kan hnam hi a ral ngei dawn niin kan hria a. Inbenharh nan hetiang thute hi kan han sawiin kan han ziak leh a ni a. Tu m'a huatthu atana tih a ni lo ve.

- M Lalmanzuala