MI SAWI RIK NGAI LOH LAM DEUH AW

Khawvel a changkang zel a, mihring an fing zel a, thiamna a sang zel a. Mi thiam tak tak kan ngah ta. Chutihlaiin, mi thiam ni lem lo, thiam inti, hria inti, fel inti leh ropui ve riaua inhria pawh kan tam ta. Tunlaiah social media (vantlang thu veivak) lamah hma kan sawn nasat avangin, miin thu ṭha tak tak han ziak ṭhin mahse lo sawiseltu pawl hi kil tinah an ther fur mai.

Hetiang mi, mahniin ngaihtuah chhuak thiam mang si lova, mi ngaihtuah chhuah sa sawisel thiam hi an tam tak em avang hian, mi thiam leh thil hre zaute pawh hi an tawmim phah hle niin a lang.

Tun ṭumah hian, kan mawl ang angin, a teknikal lam thil hre ta lo napui chu, chulam chu sawi tel lem lovin ram tana ṭul leh ṭha nia kan hriat kan han sawi ve dawn a. A kaihhnawih department emaw mimal emaw demna lam a ni lo tih leh, thil ṭha zawk duhna avanga lo sawi ri ve kan ni tih min hriatpui hmasa dawn nia.

1. Lei vung paihna : Mizoram hian a mamawh chu lei vung paihna tur hmun bik hi a ni. Hei hian sawi rik a hlawh lo hle mai. Tlang ram chhengchhiaah kan cheng a, in sa thar tur zawng zawng deuh thaw hian lei kan laih a ngai. Khaw tin deuhthawah hian in hmun laihna lei vung hi a tam viau mai, a la awm zel dawn bawk. Khawpuiah phei chuan buaipuiawm tak a ni ta.

Mi ramah, a neitu phalna la hma­sa lovin an lo paih a, tuihna chhilh bo zawng tein kan paih thul. Paihna tur hmun bik awm hek lo le, leivung paihtute hian a remchang lai apiangah kan bun vum ther thur mai a nih hi.

Sawrkar hian hmun hrang hrangah, khaw hrang hrangah, lei vung paihna tur hmun bik siam se, chung hmunah chauh chuan paih khawm zel tur ni ta se, a va ṭha dawn em! Hmun chheng­chhia leh bakbahai, ṭangkaina nei lo lai leh ram ruak kha, lei vung hian chhilh khat zel ta ila, chu chu mual zau pui pui a lo chang thei ang a, thil dangah hman ṭangkaina a tam hle ang.

Sawrkarin lei vung paihna tur hmun bik hi a ruahman tawh a, chu chu kan lo hre lo a nih chuan min ngaidam se.

2. AWMPUI CHUNGCHANG : Hei pawh hi, thil pawimawh tak a ni. Tunlaiah chhungkaw tam tak chu awmpui (house maid/domestic worker) tel lovin an khawsa thei tawh lo. Chuvangin, kan ni tin nuna bet tlat, thil pawimawh a ni a, ngaihpawimawh a hun ta. Awmpui neih dan tur chungchang hi felfai takin Assembly House-ah Legislator rualin rel fel thei se a lawmawm hle ang. Awmpuituin a tih tur leh a tih loh tur te, an hnena awmte’n an tih tur leh an tih loh tur te hi, dan kan siam thlap a hun ta hle mai. Duh hun huna in tlan chhuahsan ringawt te, awmpuite hnawhchhuah ringawt te, hlawh inpek mumal loh te, sawi tur a tam mai, dan hmanga rel fel ni rawh se. Tun laiah hna a vang tawh. Nula leh tlangval fel tak takte tan pawh ngaihngam taka thawh theih turin he hna hi siam ve ni rawh se. Mi hnuaia hnathawh emaw inhlawhfak emaw hi a zahthlak loh tih pawh hi inzirtir nasat a ṭul hle.

3. TUI LAKNA PIPE : Ramin hma a sawn chho ve zel a, khawpui chhungah chauh ni lovin, thingtlang khaw tam takah pawh, mi mal ina tui in tur lakluhna thir pipe kan zam chho ta zel mai. He hmasawnna lawmawm tak hi hmuh hmaih chi rual a ni lo va, sawrkar leh a thawktu department te pawh an fakawm takzet a ni. Kan han sawi duh chu, anmahni sawiselnaah lo ngai lo hram se, mimal ina tui lakluhna pipe kal dan chungchang hi a ni. A fel fai thei ang ber tur leh a ṭhat dan ber tura kaltir zel chu a ni ang tih hi a chiang a, chuti chung chuan, ṭhahnemngaihna vangin, tun aia felfai zawka kaltir theih dan hi a awm thei ang em tiin mawlmang takin kan han sawi ri a ni e. Nakin hnu atan pawh, khaw ṭhang chho zel tur tana hnawksak lo tur leh falfai zawk tur hian zam kual dan a awm thei ang em? A harsa hle mai thei e. Nimahsela, keini angina a ngaihna kan hriat loh hi mi thiam zawkte chuan tih dan tur an hre leh mai ṭhin a, inthlahrung tak chungin kan han sawi ri a ni e. Chawngkhum dan tlang huat loh kan ti ve mai a ni ang chu.

4. HRUI ZAM DAN : Khawpui chhung kawtthlerah, kawngpui dung zuiin, hrui chi hrang hrang a inzam nasa ta hle mai. Hei hi hmasawnnain a hrinchhuah chu a ni ngei mai a, tun aia fel fai deuh zawk hian zam dan a awm thei em? Hnawk pa mak-sa-riat, mit tikham hi a tam ve ta viau mai. Ṭhahnemngaihna aw a ni a, ngaih huatah la lo ila, chawngkhum dan tlang huat loh kan ti leh a ni ang chu.

5. DAKTAWR HNA ZIR DAN : Mizoramah Daktawr kan indaih loh nasatzia chu a hretute vek kan ni awm e. Tihdam hna pawimawh thawktute an ni si a, mi tin mamawh an ni a, Daktawr tam zawk kan neih theih dan hi ngaihtuah chhuah a hun ta hle mai. Tuna kan kalphung pangngai aia mi tam zawkin, an tlin phawt chuan, daktawr hna zir theih dan kawng hi a dap chhuah theih em? Ramin a mamawh a nih hi maw. Mi thiam leh a ngaihna hriate khan han sawi zau teh u le. A senso chu tam hle mah se, mimal (private) ang pawhin, zir tur lakna entrance exam-ah an tlin theih chuan, kawng zau zawk hawn dan hi a awm thei em?

6. CHAPCHAR KUT : Urhsun tak leh ropui takin Mizote hian Chapchar Kut kan hmang ve ṭhin a, thil ṭha tak leh ṭangkai tak a ni e. Mizote hi hnam anga ding chhuak tur leh khawvel hriat hlawh ve tur chuan, kan nihna bil pholanna kutpui kan neih ve te hi a ṭul a, tihmakmawh pawh niin a lang. Khawvel hriat tura kan nihna bil pho chhuahna kawng ṭha tak chu Chapchar Kut hman ṭhin hi a ni. Kan han sawi tum chu, tun aia ṭha zawk, ṭangkai zawk leh hlawhtling zawkin, khawvel hriat tur hian Chapchar Kut hi lian takin kan hmang ve thei em tih hi a ni. Mizopa thluakin a phak lohna chhan tur a awm bik lo vang. Kan bul lawkah Naga-ho pawhin Hornbill Festival ropui takin, khawvel hriatin an hmang thei. A ngaihna hre ho kha han che teh u le. Eng party pawh lo sawrkar zel se, hei hi chu uar deuh deuh leh tih ropui tulh tulh kha a ṭul hle niin a lang e.

7. LEHKHA ZIR CHHUNG REI LEH ZIRTIRTU INTHLAHDAH : Hna thawh tur hmuh a harsat tehlul nen hian, Mizoram chhunga kan lehkha zir hun chhung hi a rei ngat ngat hle mai. Miin M.Phil emaw Ph.D. emaw an zir zawh meuh hi chuan, tluang taka kal chho zel pawh ni se, nula upa lam leh tlangval upa lam an ni hman tlat mai. Tunah erawh chuan NEP thar hmang turin kan inbuatsaih mek a, eng nge a an zel i lo thlir teh ang u. Mizoram chhunga lehkha kan inzirtir dan kalphung hi, zirna in hrang hrangah hian han thlir kual ila, sawrkar hnuaia thawk zirtirtute hi kan inthlahdah deuh em aw tih a ngaihtuah theih. An zingah mi taima, mi thiam leh ṭhahnemngai tam tak an awm laiin, a hminga zirtirtu ni ve mai mai, zirtirna pe ṭha lem lo hi tam tak a awm theih niin a lang a. Zirlai naupangte hi kan hmalam huna min hruaitu tur an nih avangin, ṭha taka zirtirna an dawn hi a pawimawh em em mai a. Nun dan dik leh mawi te, rinawmna te, taimakna te hi an zir chhuah ngei a ngai. Kan ram hi an kutah a la awm dawn a, a awm mek bawk a, mi thiam leh mi ṭha chher chhuak tur hian zirna ina thawktu zirtirtute hi dawngdah mai mai lova ṭan mar a ṭul hle mai. Zirtirtute kutah hian ram hnuk hi a innghat miau si a. Naupang zirtirna hna aia hna dang ngai pawimawh zawk kan tam hle ang tih a hlauhawm hle mai.

8. AIZAWL KHAWPUI TAWT LUTUK : Kan hre ṭheuh mai a, Zofate Jerusalem Aizawl khawpui hi a tawtin a chep ta hle mai. Ni tin maiin lirthei leh mihring kan pung chho niin a lang a, kawngpuiin a zauh phah si lova, kan buai ta mup mup mai zawng a nih hi. Traffic Jam ringawt pawh nasa mangkhena buaipui a ngai ta a, kan la buai zual zel dawn ni pawhin a lang. Hotu lam leh mi thiamte’n motor jam nasa lutuk tihreh tumin ṭan an la chiam ṭhin a, hah tak leh rim takin an thawk a, tihngaihna a vang hle chu a nih hi. Chuvangin, keini mi mawlho ngaihtuahna danah chuan, Aizawl khawpui tawt lutuk tihziaawm dan chu kawng khat chauh a awm a, chu chu khawpui sawn hi a ni. Mizoram laili takah khawpui hmunhma remchang em em mai leh zau fahran mai Thenzawl khawpui a pharh duai mai a, a pan lah a remchang si, Zofate tan vanram tlafual la ni mai theia mawi a ni. Amaherawhchu, sawrkar lam danah, khawpui sawn hi a awlsam lo mai thei. Hmun dangah pawh, khawpui chu an sawn ve fo hi maw. Tin, Thenzawl paho ngaihdan engmah kan hre lo va, ṭhahnemngaihnain kan han ar mit tet khuan ve ringawt a nih hi. In ngaihdan a lo ni lo palh a nih chuan, ‘chawngkhum dan tlang huat loh’ kan ti leh mai a ni ang chu. Khawpui sawn tih vanga vawk leh ar zawng zawng nena inzui kawi nguai nguai lam kha a ni em lo vang a, mi thiam zawkte’n a kawng kal chu an chham lo vang. He ramah hian, “thil theih loh” a tam bik lutuk ṭhin hi a mak mang e. Mi fate chu thlaah an lawn a, tuipui hnuaiah kalkawngte an sial a nih si hi maw le. Khawvelin “a theih loh” a tih hi, Mizote chuan an ti thei ṭhin asin tia miin an sawi hun hi a nghahhlelhawm ṭhin mang e.

Tawk rih teh se.

- Remremi Pa, Lunglei