Written by
- Joel Lalbiakkima

INNOVATION, COVID-19, ELECTION

“Lo google la, lo en chiang rawh” han tih mai te hi tunlaiah chuan a awmzia kan man nghal vek awm e. Thil tih sawina thumal ni hauh lo ‘Google’ tih chu internet kaltlanga thil zawn sawi nan kan hmang a,a ṭangkaizia chu sawi nawn ngai lo khawpa kan hriat tlan a ni.

Khawvelin internet hmanga inbiak leh thil inthawn a hmelhriat hnu khan, thil dahkhawmna hmunpui World Wide Web (WWW) chhunga thil hrang hrang awmte chu mite'n hriat duhin an zawng a, chung thil zawnna atan chuan hmanrua (search engine) eng eng emaw an hmang ṭhin. Web chhungah chuan mi chi hrang hrangin thil tam tak an dah lut a, a awm rem rum mai a ni. Mamawhtute'n search engine hmanga thil an han zawn khan, web chhunga thil awmte chu an lo lang bawk tak nain, duhzawng tak zawn chhuah nuam tura mumal taka rawn rem chhuak thei search engine ṭha leh changtlung a awm meuh lo. Chu harsatna chu Google hian a rawn chingfel ta a, thumal kan chhut luh rualin kan duh leh mamawh tur âwm ang chu Google search engine chuan a rawn zawng chhuak ta zung zung mai a ni. Hman a nuamin a awlsam a, a ṭangkai hle.

Kea bun tur chi hrang hrang siam chhuaktu Bata company hi kan hre ṭheuh awm e. Kum zabi sawmpakuana tawp lama Africa rama sumdawnna kawngka a inhawn tirh lai vel khan, pheikhawk siamtu company hrang hrangin Africa ram chu pheikhawk zawrh nan a ṭha dah law maw tiin mi an tir lut a. Company palai tam zawkin an sawi chu, ‘Africa ramah chuan tuma`n pheikhawk an bun ngai lo a, chuvangin pheikhawk zawrhin awmzia a nei lo ang’ tih a ni. Thomas Bata erawh chuan, ‘Pheikhawk bun an awm lo a, an mamawh tho si avangin pheikhawk zawrhna atana hmun duhthusam a ni’ a ti hlauh thung. Mipui nawlpui aṭanga ṭan loin lal leh hotute chu pheikhawk ṭangkaizia leh an mamawh thu a hrilh ta a, rei lo teah Africa ramah Bata pheikhawk chu an hralh ta chur chur mai a ni.

Tun hnaiah India mi Byju Raveendran-a chuan classroom-a ṭhut kher ngai lo, hriatthiam awlsam bawk si leh mahni remchan huna lehkha zir theih dan tura rawn duang chhuak a. Thua hrilhfiahna mai bakah milem che thei leh entirna tha tak tak hmanga zirtirna an siam chu record incomputer/tablet-ah an dah lut a, an zuar a, zirlai maktaduai telin an hmang chur chur mai a ni. A din chhuaktu Byju-a pawh kum 40 a tlin hmain billionaire a ni der tawh.

Mi tih loh dan zawnga thil thar ching chhuak emaw, awlsam leh tangkai zawka thil awm sa tidanglama tuai thar (innovate) ṭhinte hian khawvel an lo thlak danglam tawh ṭhin a, a chunga kan sawite khi chutianga innovation chhinchhiahtlak tam tak zinga mi an ni. Khawvel chanchinah innovation ropui tak tak sawi tur a awm a, kan sawi seng lo ang. A chunga kan sawi tak angin, ‘lo google ve tawh mai teh’. (Thil thar hlak siam chhuak sawina ‘invention’ nen erawh hriat pawlh lo ila.)

Innovation thlentirtu hi chhan hrang hrang sawi a awm ṭhin a. Chung zingah chuan Peter F Drucker-a sawi dan hi pawm leh sawi hlawh ber pawl a ni awm e. Drucker-a sawi danin innovation thlentirtu hrang hrangte chu:
1)    Vanneihna/tum lawk reng vang ni lem loa lo thleng palh - The Unexpected. Mihringin mei alh a neih dan kha hemi zinga mi hi a ni kan ti thei ang.
2)    Mamawh (demand) leh dawn/pek (supply) inmil lo - Incongruities. Hmanrua, khawl, etc awmsate'n mipui mamawh a phuhruk zawh loh hun a awm fo a. Chu chuan innovation hun remchang a siam ṭhin.
3)    Lei leh hralh dan ruangam – Market Structure. A chunga Google chanchin kan sawi te, tun hnaia ralchah dawr lo pian chhuah dante hi hemi huanga mi niin a sawi theih awm e. Internet kaltlanga lei leh hralh rawn lar chho hian sumdawnna khawvel a sâwi danglam nasa hle.
4)    Mamawhna leh ṭulna – Necessity. Hei hi innovation hringtu ber ti ila kan sawi sual lo ang.Mamawhnain min nan chuan loh theih lohin thil thar, chin dan thar a hring chhuak ṭhin.
5)    Mihring awm dan, khawsazia leh nunphung – Demographics. Kan khawsak leh nunphung inthlak danglam thin hian chin dan thar a hring chhuak nasa tawh hle a, mi tam takin eizawnna an neih phah bawk.
6)    Hriat dan leh ngaih dan inthlak – Changing perception. Cher/thau ringawt hi hriselna tehfung a tling lo tih kan hriat belh zel a. Chumi behchhan chuan miin ei leh in tur chi tharte an siam a, insawizawi dan thar thlengin a lo chhuak ṭhin.
7)    Thiamna leh finna thar – New knowledge. A bikin Science & Technology huang chhungah thiamna thar a piang zel a. Chung chuan innovation kawngka nasa takin a hawn belh ṭhin. Computer leh internet thiamna ṭhang chhoin innovation a thlen nasatzia chu kan hre tlang ṭheuh awm e.

Covid-19 leh Innovation
Hripui Covid-19-in min nuai a, Mizoram pawh min chenchilh thûk ta hle mai. Harsatna tam tak min thlen rualin hetiang hun hi innovation hring chhuaktu pawimawh tak a ni ṭhin. Kan nunphung a inthlak danglam a, mamawhna leh ṭulnain min nangching a, chu chuan ngaihtuahna themthiam (innovative idea) tam tak a kai harh ṭhin. Khawvel hmun zau zawk chu sawi loha lumah ngai ila, Mizoramah pawh technology thar, sang leh ropui tak tak din chhuak lo mah ila, kan hun tawn mek vanga thil thar lo irh chhuak sawi tur eng emaw zat a awm.

Hmai tuam a ngai a, mamawhnain min han nan meuh chuan hmai tuamna (mask) chi hrang hrang, mawi tak tak kan ṭhui chhuak zung zung a. Invenna silhfen (PPE) pawh kan ṭhui ve nghal mai. Kut sil a ngai a, kut hmanga tui herhna leh bur inkhawihtawm chu him tawk lo niin kan hria a, ke hmanga herh/rah chhuahna kan siam thiam ve mai a. Hmai khuhna (face shield) pawh kan design ve nghal mai. Sawi tur tam tak a awm a, sawi sen a ni lo. Hmanrua leh khawl mai bakah nunphung thar, sumdawn dan thar leh tih dan dang thar tha tak tak a chhuak tawh a, a chhuak mek a, a la chhuak zel bawk ang. Harsatna kan tawh mek hian ngaihtuahna hmang nasa turin min tur a, chu ngaihtuahna chu thil ṭangkaiah a lo chang ṭhin a ni.

Thu leh hla huangah pawh hun danglam bik hian thil hlu tak tak a hring chhuak ṭhin. Rambuai/Khawkhawm, thihna, vanduaina, hlimna leh lawmna, hmangaihna kawnga vanneihna/vanduaina leh thil dang, kan nuna danglamna thlen ṭhinte hmangin ziakmite thiamna kaihthawhin a awm a, ‘innovation in literature’ thlentirtu pawimawh tak a ni ṭhin.

Innovation leh Election
VC/LC inthlanin min hmuak a, kan buaina ber chu punkhawm chungchang a ni. A nilah tak a, pawn chhuak tam lo tur te, pungkhawm lo tur te, kum upa lam phei chu ina tawm hram hram tura kan inngen mek laia inthlan han buatsaih chu a hun lo deuh nite pawhin a hriat a. Mi tam tak kan au chhuak pawh hi a mawh lo e. Amaherawhchu, tuna kan dinhmunah, inthlan hotute thu aṭang chuan inthlan hi kan kaltlangpui dawn a nih hmel a. Harsatna awm thei hi chinfel dan kan zawn mai a finthlak dawn niin a lang.Inthlan kaihhnawiha punkhawm leh chumi avanga hripui darh tur hi kan vengthawng a, kan veng tur pawh a ni. Hripui leng karah loh theih loha inthlan kan hmachhawn a ngai a nih chuan kan inthlan dan hi ‘innovate’ ta thung ila, kan hlauhthawn tam tak hi kan pumpelh thei mai ang em?

Eng nge kan tih theih?
    i)    Hripui leng denchhena punkhawm khapna thupek awmsa hi khawng lehzuala kalpui ni se, thupek chhuah thar ngai a awm a nih pawhin chhuah ni se.
    ii)    Inthlan ni hi Mizoram pumah ‘Hna thawh loh ni’ (No working day) atan puan ni se. Sumdawnna/hnathawhna hmun zawng zawng khar vek ni se.
    iii)    Inthlanna hmunah mi tam tak intlar/punkhawm ngai lo tura ruahmanna siam ni se. Chumi tur chuan inthlan buatsaihtu/MPF/YMA lam aṭangin ruahmanna fel tak siamin, mipuite vote thlak tura kan kal hun tur fel takin bithliah ni se la. Entirnan, serial no 1-50 te dar 9-10 inkarah, chutiang zelin. Tihluihna ni lo, himna tura inngenna hi a huna thu awih thei Mizote tan zawm a harsa lo ang. Hetianga intlar ngai loa vote thlak hi 2018 MLA inthlanah khan Kolasib Project Veng polling station-ah hlawhtling taka kalpui a lo ni tawh. A chunga point pahnih te hi a taka chantir a harsa deuh a nih pawhin, hei ringawt pawh hian kawngro nasa takin a su ngei ang.

Hetianga kan ti thei a nih chuan, kan hlauhthawn ber inthlan ni hi ni dang zawng aia reh leh muanawm zawkah kan chantir theih a rinawm. Ruahmanna fel a pawimawh tluk zetin mipui mawhphurhna pawh a lian ang. Thu awih mai bakah mahni tan ṭheuh kan fimkhur a pawimawh hle.

Covid-19 hian eng tikah nge min kiansan ang tih chu suangtuahna lamah pawh kan hmu thiam thei hlawm lo a ni a. Inthlan sawn hian kan hlauhthawn hi a tibo ang em tih hi ngun taka ngaihtuah ngai a ni. Tlansan dan kan zawng a, kawng a awm rih lo a. Fing taka hmachhawn dan zir hi kan tih tur pawimawh niin a lang.