Written by
- Dr Zodinpuia Pachuau

COVID-19 HI.... ENGTIA CHAMPION PUI TUR NGE?

Hripui (Covid-19) in khawvel min rawn run tan tirh aṭangin thla ruk leh a chanve vel a lo ni ta reng mai. January thla laihawl vel aṭangin a thawm kan hre ṭan a, February thla tawp a rawn thlen meuh chuan kan beng pawh a khawrh ṭan ta viau a. March thla laihawl vel te kha chuan kan awm a nuam thei ta bik chiah lo a nih kha maw! 

India ramah pawh India hmar-chhak kilkhawra awm, mi tlawh pawh em em ni lo Mizoram state-ah chuan a rawn thleng ve em dawn em ni kan tih chu, August thla laihawl kan thlen meuh chuan 800 dawn hri vei kan awm ve ta reng mai. Ni e, tunah chuan sorkara hmalatute pawh an lu a hai ṭan ni te pawhin a hriat. A bik takin tun hnai August thla laihawl kan han thlen takah hian, veng bil in lockdown tul a hriatna nei kan awm ta pheuh pheuh a. Sorkar pawhin Total Lockdown min rawn puan hnan ta hial chu a nih hi maw. 
Hetia Sorkarin Total Lockdown a rawn puan hian chhan a nei ngei turah a ngaih theih. Community transmission chu kan la nei lo e kan tih lai hian, kan hriat theih chin leh test kan neih mekah test thei chin protocol te a awm ve avangin, a chhan hrang hrang vangin duh duh test ngawt theih te a ni lova. Mahse tangkhang rawn hawte quarantine mek emaw in quarantine turte aṭang ngawt lo deuhin test kan neih, result a lo chhuah a positive kan neih chhoh dan hian a hril tawh mai em tih fimkhur thu hlaah random test te pawh neih a lo tul ve ta te pawh a ang viau. 

Engpawhnise, Pathian zarah community transmission chu awm lo se tih kan beisei sang ber a la nih fanna chu, kan inkai chhawn dan hriat theih loh a la nih lohna chuan khaw thlir pawh a la ti nuam viau a. A chhe berah Fomite Transmission a nihna pawh chhui zawm theih tur kan la dap chhuak zel ni te pawhin a hriat. Amawherawh chu, kan beisei lo lam aṭang niawm ang maiin inkahpukchaw ang reng takin chutah pawh tih theih tur boruak erawh kan neih chho ta viau lawi si hian awm chu a ti nuam chiah lo. Community transmission hi kan hlat lo palh ang tih a hlauhawm ru viau a ni. 

March thla tawp aṭanga kan in lockdown tan tirh aṭanga mipui nunphung inthlakthleng chak lutuk en hi chuan ngaihtuahna a kal thui chang a awm thin awm e. Positive pakhat kan neih lai khan tute pawh mai kha kan fimkhur anih kha. State dang aṭanga rawn haw te an han positive chhoh tliar tliar ṭan tirhah pawh Covid-19 positive an awm belh chuan kan titi ber a la ni ta zel a. Hun an vei hret a, eizawnna inang lo tak tak mipui awm khawm ta na na chu, loh theih loha han inthlah zalen hret te pawh a ngai a ni ang. Zawi zawiin kan huangtau hret hret a, Sorkar thuchhuakin mask vuah lo chu chuti zat a chawi theih phei chu ti lo se, kan ngai pawimawh ta lo deuh mai em tih hun te pawh a awm thei mai awm e. Kawngah man hlauh vang nge hauh hlauh vang nge, mask vuah tluan siin, dawr luh dawn veleh kan phelh daih mai em? Dawr nghaktu te pawh hian kan vuah taima lo viau mai awm e. 

Hand sanitizer kan ipte-a kan ah chu min ti thlamuangtu a ni ta mai em tih pawh. Dawrah mamawh lei dawn pawhin, dawra hand sanitizer an dah chu awm lo ang mai a han kal pelh chang te pawh a awm thei. Hand sanitizer ka ak miau alawm ti lo chuan, dawr luh dawna dah pawh chu hmang ta chuang lovin, ah pawh chu hmang ta chuang lovin dawra ka thil lei turte chu ka en kualin ka khawih kual ta den den tan mai em, tihte pawh zawhna a awm thei awm e. 

Zalen kan thiamlo pawh a ni lo, kan fimkhur lohna leh ngaia thil reng reng sam taka kan neih mai thinna hian tuna hrilengah hi chuan kan chet sual palh theihna kawng a hawng zau thei hle dawn a ni. Hri chungchangah boruak engemaw a rawn awmin, kan philizia chu panic buying mawlh hian a tichiang thin a ni. Min deng deuh dawttu a awm loh hi chuan inhriattirna (awareness) kan neih te hi a chuai hma ta deuh thin mai em? 

August ni 1-16, 2020 chhunga Covid-19 hri nitina kai zatah Indian hi kan champion chho ta mawlh mawlh mai a. Thil reng rengah champion nih chu ngaihven hlawhna leh lawmna thlentu a nih thin rualin, kan champion dan erawh hi chu kan ngaihven tawk lo deuh mai em? August ni 1-16, 2020 chhung khan nitina Covid-19 case nei hnemah India hi vawi 13 (ni 13 a sang ber) a champion a, Brazil vawi khat champion-in, United States vawihnih a champion a ni. Hemi chhung hian India-ah Covid-19 vei thar 9,50,542 kan awm lain Brazil-ah chuan 6,41,708 an awm a, United States-ah chuan 8,31,101 an awm a ni. 

Brazil nena kan inthluahna hi 3,08,834 a ni a, August ni 17 Covid-19 vei thar zat tur nen chuan India hi ni 17 chhungin million khat (10 lakhs) vei thar kan tling der dawn tihna a ni [ka ziah mek lai hian statistic an rawn update a, ni 17/8/20 ah India chuan 57,981 a nei belh. Tichuan August 1-17 inkarah 1,008,523 (Ten lakhs eight thousand five hundred and twenty three) Covid-19 vei kan nei hman a ni]. Tin, India-a Covid-19 vei thar hmuh belh zel pun dan uluk lutuk lova kan chhut chuan, September ni 4 ah chuan 3.65 M kan tling tawh ang a, September ni 21 ah 4.65 M. October ni 7 kan thlen meuh chuan, vawiin ni 17/8/19 a ni 16/8/19 survey-a awm United States a Covid-19 vei tawh zawng zawng zat 5.41 M pelin 5.65 M kan tling der tawh dawn a ni. 
Brazil leh United States te pawh hi pung zel tur chu nimahse, an in veng him ta deuh mai em tih theihin an case neihte zawi zawiin a tlahniam niin a hriat. India erawh zawi zawiin a arh chhoh zel avangin leh thla hnih tling tha thum lova chak taka pung thei dinhmun a kan awm mekna hian runner-up ah chuan min hlangkai thuai dawn ni te pawhin a thlir theih a ni. 

Covid-19 kan hmelhriat tan tirh March thla tawp leh April thla, May thla tir lam thleng kha chuan Italy ram leh Spain ram te khawngaihthlakzia kha kan la hre theuh awm e. Italy khan nikhata Covid-19 avanga thi an neih tam ber kha 919 niin, 27th March, 2020 ni kha a ni. March thla laihawl 

aṭanga inṭanin April thla laihawl thleng khan an invui liam zawih zawih a nih ber kha. Spain-ah pawh Covid-19 avanga an tah titamtu vanglai hun chu March thla laihawl aṭanga April thla tawp thleng kha a ni a. Nikhata mitthi an neih tam ber ni kha 31st March, 2020 a ni a, kha mi ni khan 929 an nei a ni. June ni 5 khan 997 an nei leh tih loh chu Covid-19 avanga thi vawiin ni 17/8/20 thlengin kut zung tanga chhiar tham lek an nei tawh a ni. 

India-ah chuan June ni 17, 2020 ah 2003 kan nei hluai tih loh chu zawi zawiin Covid-19 avang thi kan neih a pung tual tual a. August ni 1-17, 2020 chhung khan kan neih tlem ber ni, ni 1/8/20 khan 764 tih loh chu 800 chuang deuh vek niin, nikhat a 900 chuang kan neih ni chu ni 8 lai a ni tawh a ni. Italy leh Spain vanglai huna Covid-19 avanga thi an neih tam ber ni a an neih aia tam tun August ni 17 thleng khan ni 5 kan nei hman tawh a ni. 

Heng data te hi Google-ah “India Covid Graph” tih type a en mai theihin a awm a ni. Mithiam­ten India-a Covid-19 chanchin an sawina ‘The good side and the bad side of Covid-19’ ah chuan hri kai zat leh thi zat te hi statistic dik thlap a nih a rinawm loh avangin, kan mortality rate hniam te, kan recovery ṭhatzia te hi good side a nih rualin, India-a Covid-19 statistics kan neih hi tui chunga vur tlang a hmawr rawn lang ang chauh a nih loh pawhin, tuna chhiarkawp (numbers) kan neih te hi chu a nihna tak tak zawk chanve a nih a rinawm thu an sawi leh kan Covid-19 graph zawi zawia a chhoh zelna (gradual exponential) hi bad side a ni, an ti a ni. 

Mizoram hi India-a state pakhat, India geographical boundary chhunga awm a nih miau avangin, India rama thil thleng mek chu India taksa peng kan nih ve si na chuan, min la fan tak tak chiah loh pawhin, kan chan ve loh tur ang ziazanga ngaihdan kan lo siam mai chu a felhlel thei ang. Chuvang chuan hunin a chhe ber min thlen thei a ni tih kan pawm a ngai a, engtinnge chumi hun chu kan lo hmachhawn ang tih ngun taka kan in ngaihtuah a ngai hle tawh a ni. 

Covid-19 avanga fimkhur kan zir tawhte kha kan nunphunga kan ngaihsamna ziarang nena kan belhbawm loh kan zir a va ngai tawh em! Kan thin ṭhawng deuh dawttu i nghak lo ang u. A hunlai chuan eng ang pawh hmachhawn turin kan thiam ang ang leh hmanrua (resources) kan neih angte hmang thiam tak hnam kan nihna hi a taka kan tarlan hun tak a ni. Covid-19 hi chuti maiin a tham ral loh hmel si a, India ramah chuan a zual tulh tulh chu a nih hi. Hlauhawm ni anga kan inngaih lai chauh ni lovin him ni anga kan inngaih lai ngei pawhin, engtik lai pawhin kan zavaia kan him tlan nan “chu em chu a thleng lovang” ti mai lovin, min deng deuh dawttu nghak lovin, Covid-19 dona/ hmachhawnna kawngah awareness nei rengin 'fimkhur taka nun' hi champion pui i tum tlang teh ang u.