Written by
- Reuben Lalnunthara Hnamte

T E I R E I P E I H

Teirei peih tih ṭawngkam hi tu phuahchhuah nge tih chu ka hre hauh lo va, a phuahtu hi mi ril tak leh zoṭawng thiam tak pawh a ni ngei mai. He ṭawngkam hian a huam zau viau mai a, tun ṭumah pawh hian he ṭawngkam lar tak, YMA lamah pawh a infuih nana kan hman fo ṭhin ngei hmang hian I han thlirzau dawn teh ang.

Teirei peih han tih chuan – Taimakna, chhelna, dawhtheihna, rinawmna…thil tam tak a huam a ni. He ṭawngkam hian a huamzau khawp a ni ang, nula ṭhenkhat chuan an la fuh ta emaw tih tur a ni a, pasal nei lem lova teirei peih fe fe pawh an kat nawk a nih hi. Tun ṭuma kan sawi tum tak erawh hi chu nupui/pasal nei lova teirei peih lam ni lovin, hlawhtlinna kalkawng lam zawngin han thlir daih teh ang.

Eizawnna leh zirna lama hlawhtling tur chuan teirei peih hi a ṭul khawp mai a. Chutiang bawkin politics lamah te pawh hlawhtling tur chuan a ngai bawk. Amaherawhchu, kan thil vawn lai leh nih lai te a hlawhtling dawn lovin, tun lai khawvel atan a ṭhing tawh tih hre reng chunga sahuai thingvawn bur erawh a fuh ber kher lo mai thei. Khawvela mi hausa leh hlawhtling tak tak kan hriatte hi awlsam taka lo hlawhthling an ni hauh lo. An hlawhtlinna tur kalkawng bumboh leh harsa tak paltlangin beidawng duh lovin an tuar hram hram a, an lo hlawhtling ṭhin. Khawvela comedian lar Charlie Chaplin-a te ngei pawh hi vawi tam tak beidawnnain a tuam a, film lamah lah an hnar zel a, tu m'a duh loh tih mai tur a ni. Mahse beidawng duh lovin a kal zel a, khawvela hriat khawpa lar a lo ni ta.

Scientist hmingthang Electrict bulb hmuchhuaktu Thomas Alva Editiona kha vawi tam tak a hlawhchham a ni. Electric bulb siam chhuak turin vawi 4,999 a enchhin a, a hlawhchham. A la beidawng duh lo a, vawi 5,000 a enchhinnaah chiah a hlawhtling! School aṭangin mi rilru kim lo tia hnawhchhuah a ni a, accident tawkin che thei lovin a awm a, in aṭangin amahin lehkha a zir a. Beidawnna leh harsatna pawhin an tizám ngai lo kha a hlawhtlinna chhan ber a ni. December, 1914 khan Edison-a laboratory chu a kangchhe vek mai a. A bungrua Dollar maktaduai 2 hu lai a chán a, a building hi concrete a nih avang leh kangmei laka him tura ngaih a nih avangin Dollar 238,000 chauhin a insure leh nghal a. Chumi zan chuan Edison-a thawhrimna zawng zawng chu meivapah a chang ta a ni. A tuk zingah chuan Edison-a chuan a laboratory kang chhe ta chu thlir chungin, “Vanduaina leh chhiatna lo thleng hian hlutna a nei ṭhin. Ka tihsual tak leh tih dik loh zawng zawngte kha tunah chuan a kangral ta a. A thar hlaka bul kan tan leh theih dawn avangin Pathian hnenah lawmthu ka sawi e,” a ti ta daih mai a.

Mi ṭhenkhatte hi teirei peih lam ai hian hauhsak thut leh vanneihna eng emaw neih thut duhna hian min tichhe nasa em em a. Chiahpuamte pawh mi tam takin an chhiatpui a, vanneih thut duhna avang hian kan kalphung hi a dik tawh lo ti ila kan sawi sual lo vang. Zofate zingah teirei peih leh beidawng duh lo va, lo hlawhtling ta erawh sawi tur tam tak an awm bawk. Teirei peiha hlawhtlinna hi a tlo a, a hlu bawk. Mi vannei thut nia kan hriatho te, rei lote chhunga lo hausa ta thur thur leh lo lian ta em emte hi mi vannei nia ngaih vek chi an ni hauh lo vang. Ṭhatpui aia chhiatpui hi an tam zawk. Heng avanga chhungkaw kehchhia leh boral ta hriat tur tam tak an awm a ni. Lal Isua’n “Mi hausate tan chuan vanram luh a va har dawn em,” a tih te hi thil dik tak asin. Thil dik tak pawh ni se, hausak lutukte pawh hi chhungkua leh thlahte zelah ṭhatna lam aiin chhiatpuitu an tam zawk emaw tih tur a ni.

Zirna lamah pawh hian mi lehkhathiam tak, zir peih si lo ai chuan thiam em em hran lo, zir peih takte hi an hlawhtling duh chawk. Lehkha zir ngawt hi hlawhtlinna bul a ni ber chuang lo va; a pawimawh ber chu hlawhtling tur chuan mi teirei peih mi, mi tuarchhel, dawhthei leh tumruh takte hi an ni. Ṭhalaite hian teirei peih hi kan zir a pawimawh hle mai a. Chu bakah eng hna pawh thawh hreh loh leh zah loh a pawimawh bawk. Awlsam taka sum hmuh tumna hi bansan a, a thawha thawhchhuak ngei tura bulṭan hi kan zir a ṭul hle. Europe leh America velahte chuan sorkar hna emaw, politician aiin, kut hnathawkte leh sumdawngte hian ngaihsan an hlawhin an hausa zawk bawk. Kan ramah pawh hian Ram inkaihhruaina a felfai hunah chuan ram hruaitu leh politiciante, sorkar hnathawkte ai hian kut hnathawkte hian ngaihsan an hlawh hun a la awm ngei ang.

Kan ramah eiruknate, dik lo taka sum hailuhnate a tak taka kan hnawl ngam hunah chuan mahnia sumdawnna nei te, kut hnathawkte dinchhuah hun a la awm ngei dawn a ni. Tunah pawh hian a tak taka tumruhna nena beitute chuan hlawhtlinna an hmu mek. Kut hnathawka eizawngte, mahni kutkawih ngeia hnathawkte mi hlawhtling sawi tur an awm ta nual mai. Kan lehkhathiamna leh finnate, talent kan neih te hi sorkar hna ringawta kan innghah chuan hlawhtlinna hmel kan hmu lo vang tih hlauhawm tak a ni. Pathian hian a mihring siamteah hian ringtu an ni emaw ni lo emaw, finna leh talent a dah vek a. Chumi haichhuak tura taima leh thawkrim apiangte chuan hlawhtlinna an hmu ṭhin. Khawvel ram dang changkang tak tak kan tih te hi an lo taima em a ni. Foreign rama awm mi ṭhenkhat pawh hian “Heng laia kan hnathawh ang hian Mizoramah hnathawk ta ila chuan kan hausa vat ang,” an ti chawk.

A pawimawh hmasa berah chuan nu leh pa te hian chhungkuaa kan mawhphurhna kan hlen a pawimawh. Kan fate hi nuamsa taka awmtira duat ngawt hi chhungkua leh hnam chhiatna bul a ni. Nu leh pate sum lakluhna dik se la; fa te pawh chhelna leh tumruhna zirtira chher hi kan mawhphurhna a ni. Nu leh paten kan fate kan duhsakna dik lo hian ṭhalaite nun a tichhe nasa a, kan ram hian a tuar mek a ni. Ṭhalai hnathawhna zak, hnathawna chang hre lo, nu leh pa thawhchhuah zara lo inla-milian an pung zel a. Ruihhlo a hluarin, chu chuan kan ram chu min run mek, ni tinin mitthi kan pung zel, mipa an tlem telh telh a, kan nulate hian pasal tur an indaih lo mai tih hlauhawm khawp a hialin ka hre ṭhin. Ṭhenkhatin hnam dang an nei a, sap neite phei chuan Youtube channel an siam a, an lar ang tulh tulh bawk a. Sap neiha youtube channel siamte hi kan intihhmuh lutuk mai ang tih hlauhawm khawp niin ka hre hial.

Mizo mipate ṭan lak a hun, zu leh ruihhloah kan inhnamhnawih lutuk a, kan ral mek a, chi thlah tlak pawh hi kan awm lo mai ang tihte pawh a hlauhawm ta hial. Taimaknate, rinawmna te, tuarchhelna leh dawhtheihna, a khaikhawmna chu - Teirei peih hi I zir thar ang u hmiang. Mahni nawmsakna tur leh mahni hmasialna sirah hnawlin, kan ram hi a takin hmangaih ila; Pathianin khawvela kan awmchhunga kan chenna tur min pek he Zoram hi khawvel ram dang leh state pawn lam mite awh khawpin I siam teh ang u. Ram hmangaihnate hi campairn auhla ngawt ni lo se la; a tak taka ram changkang leh nuam siam tur hian kan la tlai lo ve. Mipuite pawh hian therhlo leh rei lo te nawmsakna ngawt ngaihtuah lovin, ram hruaitu ṭha nei turin kan rilru leh ngaihtuahnate I seng ang u.

Aw Zoram harh la I chakna inbel rawh le.

- Reuben Lalnunthara Hnamte