HRISELNA LEH DAM REINA (Health and Longevity)
Mi tinin kan mamawh leh kan duh ber chu hrisel reng hi a ni. Hrisel tak leh dam rei phei chu kan duhthusam a ni. Tun ṭumah hian upa lam tan a ṭha bik deuh a, kum 60 chin chunglam tan kan mamawh zual a. Kan ṭangkaipui ngei ka ring. Heng Cancer te, BP sang te, Zunthlum te, stroke te hi natna lar tak tak a lo ni ta a. Thil ho têa kan ngaih, chhungkaw tinin kan kawl ṭheuh, purun var, purun sen, hemi pahnih chauh hi han thlurbing ta phawt ila, a dang chu kan la sawi zel ang a.
1. PURUN SEN:
1) Vitamin & Minerals purun senah hian a awm ṭha em em. Vitamin C a pai bawk.
2) Purun sen hian taksaa thauchhia (cholesterol) a paih chhuak a. Chu chuan lung ṭha lo awm thei tur a veng, thisen khal tur a veng bawk.
3) Antioxidants (taksaa tur chhia) paih chhuaktu ber a awm ṭha a, cancer zunthlum leh lung ṭha lo a veng.
4) Purunsenah hian cancer dotu chak tak compound a awm ṭha.
5) Zunthlum a control
6) Ruh a tichak.
7) Natna hrik (Bacteria) dotu ṭha tak a pai.
8) Chaw/thil ei reng reng pai ṭawih puitu ṭha a ni.
Purun sena chakna awm te :
a) Moisture 6.6g
b) Protein 1.8g
c) Fat 0.8g
d) Minerals 0.6g
e) Crude fiber 0.6g
f) Carbohydrates 12.6g
g) Energy Kcal 59
h) Calcium 40g
i) Phosphorus 60g
j) Iron 1.2
2. PURUN VAR:
1) Thisen sang a tihniam thei
2) Lung ṭha lo, zunthlum, cancer leh ruh natna tan a ṭha.
3) Taksaa natna dotu a tichak.
4) Taksaa thisen khal (clotting) a veng thei.
5) Taksaa tur chhia (free radicals) cancer thlentu a ei ral.
a) Moisture 62.0g
b) Protein 2.3g
c) Fat 0.9g
d) Minerals 1.2g
e) Crude Fiber 0.8g
f) Carbohydrates 29.8g
g) Energy Kcal 145
h) Calcium 30g
i) Phosphorus 310g
j) Iron 1.2g
A chunga kan sawi tak Purun sen leh purun var te hi, a hlang (raw) ei rual a ni lo tih chu kan hre ṭheuh a, ei dan ṭha bera ka hriat; kum tam tak ka lo practice dan chu purun sen leh purun var ren lo takin, ka zai sin ṭeuh a, rawtthleng lian tak Baktawng ho siam a tung sang deuhah hian, Dhania emaw, Pudina emaw ka neih kawp chuan, pudina leh dhania sin te tein ka zai sawm a, chi tlem ka telh a, chip deuhin ka chhu sawm ṭhin. “Chutney” tui tak a ni.
Dhania (coriander) leh Pudina (mint) pahnihte hi taksa tana ṭhatna han sawi ve ve leh ila.
3. DHANIA :
1. Blood sugar a tihniam
2. Cancer a do va, taksaa tur chhia (free radical) a paih chhuak.
3. Lung tan a ṭha a, thisen sang a tihniam thei.
4. Thluak natna, Parkinson’s disease, Alzheimers natnate a do.
5. Chaw pai ṭawih a puih bakah pum tai bawr nuam lo tan a ṭha.
6. Natna (infections) a do.
7. Vun natna, thak chi te a veng.
a) Carotene – 6918
b) Thiamine – 0.05g
c) Reboflavine – 0.06g
d) Niacin – 0.8g
e) Vitamin C – 4g
4. PUDINA:
1) Thàwk (respiratory) lama harsatna a tiziaawm.
2) Nutrients Pudina ah hian a awm ṭha.
3) Kan thil ei pai ṭawih harsatna nei tan a ṭhain a ṭangkai.
4) Thluak (Brain) hnathawh a ti ṭha.
5) Hritlang tan a ṭha bawk.
6) Thaw rimtui lo (bad breath) a tiziaawm thei.
7) Nausenin nu hnute hmur a hnek kakna a tiziaawm thei.
Calorie for calorie, garlic is incredibly nutritious
A single clove ( 3 grams) of raw garlic contains (4)
• Manganese: 2% of the daily value (DV)
• Vitamin B6: 2% of the DV
• Vitamin C: 1% of the DV
• Fiber: 0.06 grams
(This comes with 4.5 calories, 0.2 grams of protein and 1 gram of protein and 1 gram of carbs
Garlic also contains trace amount of various other.)
Tun hma deuh khan BP sang ka nei ṭhin a, BP sang damdawi Stamlo-5 rei tak ka ei tawh a. Zunthlum pawh hi nasa vak lo chuan ka nei ve fo a, Sacha Inchi hi kan bathlarah hian ka ching a, ka zunthlum a san deuh chuan a hnah chang sawmnga sawmruk (50/60) vel ka sik a, a rah la hring pali/panga ka lo tel bawk a, ka zai sawm vek a, anṭam tlak angin ka chhum hmin a, a tui chu no khatin, mut dawnah ka in a. A tuk zingah ka test leh a, ka zunthlum hi 235 a ni a, a tui no khat mut dawna ka in kha, zingah chuan 115 chauh a lo ni ta a. 120 in a hniam phah ta a nih chu.
A hmaa kan sawi tak purun sen, purun var, Dhania, Pudina, zing leh tlaia ka ei tak vang a ni ang ka ṭha ta vek mai. Chu bakah ka lung lam ṭha vak lo ‘mild positive’ pawh chu Dr. Loncy zarah an damdawi min chawh nen ka ṭha ta zel a ni.
Heng kan sawi tak bakah hian, hriselna tur leh kan dam rei tlanna tur, thlai chi hrang hrang, khawsak harsa deuh tan pawha kan ei ṭhin leh kan ei phak vek, an ṭhatna ṭheuh tlem azawng han tarlang leh ila, ni tina kan ei ṭhin, dal te, behlawi te, maian te, tel te, zikhlum te, mai te, alu te a dang tlem ṭhatna te.
5. DAL:
1. Diabetes tan a ṭha/a him
2. Fiber a tam
3. Vun a tihrisel
4. Good vision (khawhmuh a tifiah)
5. Ruh a tichak
6. Rihna a titla thiam thei
7. Dalah hian taksa tan a ṭha – Iron protein, fiber, carbohydrates, vitamin B6, B2, folic acid, calcium leh magnesium a awm. A pumpuiah taksa tan a ṭha kim vel vek.
6. ALU (POTATOES)
1. Alu ah hian Antioxidants a ṭhahnem hle. Compounds taksa tana ṭha Flovanoids, carotenoids leh Phenolic Acid te a awm (Vitamin C, B6, mineral – Potassium, Manganese etc.)
2. Pum pai a nuam
3. Gluten free
Nutritional Content per 100g
a) Moisture – 74.7g
b) Protein – 1.6g
c) Fat – 0.1g
d) Minerals – 0.6
e) Fiber – 0.4g
f) Carbohydrates – 22.6g
g) Energy Calories – 97
h) Calcium – 10
i) Phosphorus – 40
j) Iron- 0.48g
7. TEL (COOKING OIL)
a) Vegetable oil hian lung natna chi hrang hrang thleng thei lakah a veng a.
b) Soyabean oil-ah hian omega 6 leh omega 3 fatty acids te a tam avangin cholesterol a control ṭha hle.
c) Trans fat free: Trans fat hian lung natna heng type 2 diabetes te leh stroke te hi a thlen thei a. Vegetable oil ah erawh chuan trans fat hi hmuh tur a awm ve lo.
d) Vegetable oil hian taksain a mamawh Vitamin chi hrang hrang a pai ṭha a. Vitamin A,D,E&K te a pai tel vek a ni.
Tel ṭha zual sawm te: Canola, Saffola, Sunflower, Mustard, Olive, Rice bran, Coconut, Grandnut, Soybean.
Tel hman hnu hman nawn loh a him ber a, hman nawn chuan puan cotton nem fai thain thlit fim tur a ni. Tel kan hmanin lung tana hrisel a ni tur a ni. A ngai reng hman loh a ṭha, a dangte pawh hman lawr tur.
8. RICE (BUH) ṬHATNATE
1. Chaw (Rice) hi kan chaw pui ber (staple food) a ni a, sawi zau a ngai awm lo ve.
2. Buhfai ṭha pangngai (rice) in kan taksa tana ṭha a pai dan tlangpui chu, a hnuaia mite hi a ni.
Gram 100 zela rita chhutin
a) Moisture – 13.3g
b) Protein – 6.4g
c) Fat – 0.4g
d) Crude Fiber – 0.2g
e) Carbohydrates – 79.0g
f) Energy Kcal – 346
g) Calcium – 9g
h) Phosphorus – 143g
i) Iron – 1.0g
9. CHHANGPHUT (ATTA) ṬHATNATE
Atta hi chaw pui ber staple food-a hmang an tam em em a, keini Mizo erawh chuan kan hriat ṭheuh angin buh (rice) kan hmang a. A hnuaia mi ang te hi a pai dan tlangpui a ni.
a) Moisture – 13.3g
b) Protein – 11.0g
c) Fat – 0.9g
d) Minerals – 0.6g
e) Crude Fiber – 0.3g
f) Carbohydrates – 73.9g
g) Energy Kcal – 348
h) Calcium – 23g
i) Phosphorus – 121g
j) Iron – 2.7g
10. ZIKHLUM (Cabbage) taksa tana a ṭhatnate:
1. Chaw ṭha (nutrients) a pai tam hle. Vitamin A, iron, riboflavin, Vit. B6, Folate (Vitamin B9, red blood cells siamṭhatu) ‘C’ etc. a awm ṭha.
2. Taksaa natna leh natna benvawn te (Chronic inflammation) a titla hniam thei.
3. Chaw/thil ei pai ṭawih puitu ṭha tak a ni.
4. Lung (heart) a ti hrisel.
5. Thisen sang (High BP) a ti tla hniam thei.
6. Thau chhia taksaa awm a tihniam thei.
7. Vitamin K,C a pai tam hle.
8. Vun a timam a, sam tan a ṭha hle a, thin (liver) a tifai thei.
11. MAI (Pumpkin) ṭhatnate:
1. Mai-ah, Vitamin awm te ‘A’, ‘C’, ‘E’, iron, folate (red blood cells siamṭhatu) te. Hengte hian a taksa natna dotu a tichak a, hliamte pawh a tidam hma.
2. Vitamin ṭha tak tak a pai hnem bakah Carotene a tam a, minerals a pai ṭha bawk.
3. Natna benvawn (Chronic Disease) a titla hniam thei. Taksaa tur chhiain a tihchhiatna lakah a venghim thei.
4. Mit tana ṭha Vitamin A, Lutein leh Zeaxanthin a awm ṭha.
5. Rihna a titla hniam thei bawk.
6. Cancer insiam thei tur a veng thei bawk.
7. Lung (heart) tana ṭha Potassium, Vitamin C leh Fiber a pai ṭha bawk.
12. MAIAN ṬHATNATE (Pumpkin Leaves)
1. Maian hian mineral eng emaw zat a pai a. Kal (kidney) te, chaw ei pai ṭawih a puih bakah lung (heart) hna a thawh ṭhattir.
2. Ruh natna (Rheumatoid Arthritis) a tiziaawm thei.
3. Ruh leh ha hni (gum) tan a ṭha, heng Vitamin D, Calcium, Phosphorus hi maianah a awm ṭha.
4. Rilpui (colon) cancer awm thei tur a veng.
5. Taksaa natna dotu a tichak thei.
13. BEHLAWI (Cow pea leaves) hnah ṭhatnate:
1. Protein a awm ṭha, chungte chu :
ProVitamin A, Folate, Thiamin, Riboflavin & Vitamin C, Minerals a paite chu Calcium, phosphorus leh iron te.
14. BITTER GOURD (Changkha)
1. Vitamin C, A (Beta-Carotene) a awm ṭha hle. (hliam leh natna a do ṭha)
2. Thin (Liver) a tifai, phing (bladder) leh ril (intestines) tan a ṭha.
3. Ek khal tan a ṭhat bakah, thil ei pai ṭawih puitu a ni.
4. Natna dotu ṭha zinga mi a ni.
5. Zunthlum a tihniam thei.
6. Thau chhia paih chhuaktu ṭangkai a ni.
7. Ek khal (constipation) tan a ṭha bawk.
8. Kal (kidney) a lung awm a tikeh thei.
15. BENEFITS OF TOMATOES (Tomato ṭhatnate)
1. Sam leh vun tan a ṭha.
2. Anti-carcinogenic, chu chu cancer cells prostate (mipa chi bawm), pumpui leh ril (colorectal) awm tur a veng
3. Ruh tan a ṭha.
4. Tobacco tihchhiat (vaihlo taksain) a tihchhiat turte a veng.
5. Antioxidants ṭha tak a ni. Lung (heart) tan a ṭha tel bawk.
6. Zunthlum eng emaw chenah a veng thei.
7. Thil (chaw) ei pai ṭawih puitu ṭha a ni.
8. Taksa-a thau chhia awm a tleuh fai thei.
16. BENEFITS OF CHILLI (HMARCHA)
1. Zero Calories
2. Antioxidants (taksaa tur chhia free radicals) paih chhuaktu a pai, hmarcha hring, abikin cancer awm tur a veng thei bawk. Mipa chi bawm (prostate) a harsatna awm thei a veng bawk.
3. Lung (heart-cardiovascular system) tan a ṭha, atherosclerosis (thisen tikhal theitu) awm tur a veng. Thisen khal (blood clots) stroke thlen theitu lakah a veng.
4. Taksa lumna (body temperature) a titla hniam thei.
5. Hritlang satliah leh sinus nei tan a ṭha. Chaw pai ṭawih a pui bawk.
6. Mit, vun tan a ṭha a, natna dotu ṭangkai a ni bawk.
Heng a chunga ka rawn sawi takte hi kan thu lakna hi Internet aṭanga lakkhawm a ni a. Dik tawk tura ka ngaih avangin ka rawn ziak mai a ni. Tin, hriat reng sen a nih dawn loh avangin he chanchinbu copy hi dah ṭhat emaw, chiang zawka chhiar a ṭha mai thei.
Ka buaipui nasat hle avangin kan ṭangkaipui ṭheuh ka beisei. A pawimawh ber, Aieng chungchang pawh a hrangin tawi te talin la thlurbing leh kan tum ang chu.
-S. Lianhrima Hauhnar