Written by
- Dr. Rosy L Khuma Baku
Azerbaijan
HNA THAWH SEN LOH ZORAMAH
Ṭhianzaho Whatsapp group-ah kan titi laih laih a, in sa zo hlim te, in sa mekte leh in sak tumte kan ni fur a. Kan ṭhian ṭhenkhatten Mizo cement mistiri kut ngeiin an in sak an zawh thu an sawi a, an vannei ka ti hle. Keini leh midang tam takin vai mistiri ni bi mai ni loin ṭheka in kan lo chhawr ve bawk a. A tlangpuiin Mizo in sate hian kan Mizo pui ngeiin in min sak sak chu kan duh ngei mai, mah se min saksaktu tur kan hmu kher lo.
Kan duh hmanhmawhna leh remchang kan zawnnaah hnam dang mistiri kutah bawk kan tlulut leh ṭhin a ni. A chang chuan nitin hlawhfa rate a chhawr tur an awm ve mai, mahse hun reilote-ah ṭheka loa thawk duh an vang ta pharh mai. An ṭheka rate pawh a inang lo hlawm hle. Ṭhekaa in sa tura Mizo mimal in sa in kan chhawr tan dan tak hi hriat a chakawm hlein ka hria. Mizote chuan kan tichhuak hauh lo ang le!
Kan mamawh a ni tih hriaa kan hmanhmawh mizia awlsam taka lo chhiar thiamtu - kan mi chhawr zawkten fing tak leh remhre taka an rawn phawrh chhuah chu a ni ngeiin a lang.
A ṭobul chu chhui chhuak thei lo mah ila, a pawimawh zawk chu he an remhriatna leh thiam taka an hmanzia (manipulation) leh kan chhawr zawkten an duh dan anga min chhawrtir dan hi engtinnge kan hmachhawn zel ang tih hi a ni.
“Ṭheka a kan pek mistirite hian a nihna takah chuan contractor hna an thawk a ni” tiin kan ṭhian pakhatin a sawi a. Mimal in sa hnen aṭangin contract an hmu a, midangte an chhawr chhawng ve leh a, chutiang chuan kan kal mup mup mai chu a ni. Mizo ni lo mistiri-in contractor hna a thawh theihna a awm em? Ṭheka kan pek vai mistiri in Mizorama lo lut turin temporary ILP a la a, ILP ah Mizoram rawn kal chhan (purpose of visit) ah chuan contractor ti loin cement work/ mistiri an ziah ngei ka ring. Contactor ni hauh lo contract mimal in saten kan lo pe ve ngawt hi a dikhlel a ni. Slab chhun, ban leh beam, tile phah, rawng hnawih, plaster leh brick rennaah te official rate siam sa awm hek lo, kan chhawrte duhdan rate-in kan kal hmiah hmaih mai a ni.
In sak ṭheka mai a ni lo, balu, cement, brick leh in sakna bungrua chahah te pawh kan chhawrte bawkah kan innghat ṭhin. He an pumbilhna (monopoly) aṭang hian kan tal chhuah a ngai. Tin, tunlai hian kan ram pawn mi mistirite pawhin sponsor turin an in sak sakte an dil ṭung ṭung tawh ngai lo, kan Mizo pui ngei sum eng emaw zah pe-in an in sponsor tir mai tawh a ni.
Tuna kan khawsakna ram Azerbaijan hi han sawi ri ta ila, Caucasus region-a ram tuialhthei lai chhuak hnem tak niin Russia, Georgia, Iran, Armenia leh Caspian tuipuite'n an hual a. Azerbaijan khawpui Baku leh a chhehvel hian indopui pahnihna lai khan Soviet Union-a tuialhthei mamawh zaa sawmriat (80%) lai a phuhruk (supply) a ni. Heta ṭang hian a ram mipui maktaduai 10 chu an harsa lem lo ang tih a hriat theih a ni. Engpawhnise, middle east ram UAE, Saudi Arabia, Qatar, Kuwait te han en ta ila, an rama hnathawk (workforce) te hi Asia leh Africa aṭanga kalte an ni tlangpui.
Qatar leh United Arab Emirates-a cheng mi zaa sawmriat (80%) te hi an ram pawn aṭanga hnathawkte an ni, tuialhthei nitin US dollar maktaduai eng emaw zah man an hralh chhuak hum hum a, a ram mite chu lo thawk peih lo pawh ni se an thiam awm tho e.
Mahse, Azerbaijan-ah chuan ram dang aṭanga hnathawkte hmuh tur an vang pharh a ni! An ṭhalaite leh mipuite'n hnathawh hreh an nei tlat lo - mistiri, loa hnathawk, factory-a hnathawk, bus leh taxi driver leh public hmun tifaitute chenin ram dang mi kan la hmu meuh lo.
Mizoramah hian hna thawh sen loh awm mah se, thawh duh zawng kan nei hi kan ṭhan-mawhbáwk a ni. Hnam dang/ram dang mistiri thiam tak tak (skill leh experience) nei chu chhawr zel ang u. Mahse, kan chhawr danah dan leh dun zawmin, kan chhhawrte'n an duh duha min bawl loa Mizoram mipuite rilrema thuneitute bithliah rate-a thawkin an awm thei a ni. Chutihrual chuan, kan ṭhalaite hian cement work leh a kaihhnawih hrim hrim hi rilruah cho takin i zir chho ang u.
Mistiri hna hi hna zahpuiawm loh mai a ni lo, hna zahawm, thiam thil (skill based) niin a ngaihsanawm a ni. Mizote hi thil changkang ngaisang hnam kan ni a, tin, mi ngoho - sap tia kan chhalho thil tih tam tak pawh kan zir chak hle. Sydney-ah kan pa - India ram Consul General a nih lai khan a ram mi New South Wales province sawrkara hna sang leh pawimawh tak chelh pakhat chu ṭhianṭha deuh kan nei a, a pasal chu Cement Mistiri a ni. Inhmuhkhawm nikhuaah pawh a pasal chu kan kawm ṭhin a, an nu chuan a pasalin sum a aia a lak luh hnem thute a sawi cháwk a ni. Rilru changkang tak tak chuan kuthnathawh an zahpui ngai lo. Sapho taimaknate, tumruhnate, beih ṭang ṭang peihnate leh thil reng reng a ṭha thei ang bera an tihduhna thinlungte hi put tum a ṭul a ni. Mistiri hna Mizote'n kan thiam a, tuna ram pawn lam mite'n kan ṭhalaite thawh ai an thawh hi kan tihtawp hunah chuan kum 20 kal taa sorkar hnathawk Superintendent hlawh zat hlawh ṭhin Mistiri dinhmun sang kha kan kokir leh thei ngeiin ka ring. Hemi ram thleng tur hian Mizo mipuite pawhin kan rilru sukthlek kan siam ṭhat lai tur a awm ngeiin a rinawm.
Hnam dang Mistirite hi chhawr an nuam tih ṭawngkamte pawh kan hre fo awm e. Hei hian dikna chen a nei ngei ang, Mizo Mistiri-te pawhin professional takin thawh hun ṭha tak vawngin leh min chhawrtute duh dana inher rem thiamin kan inzir chho thei a ni. Mizorama 'Mistiri' tia ei zawng pha chin hi chu 'certification' nei thei vek se, Mistiri ni lo pui Mistiri rate-in kan lo chhawr fur tawh a ni. Kan Mistiri-te thiamna (skill) leh tawnhriat (experience) hi tehfung ṭha tak siamin certify ni thei se, kan rama in sak standard pawh a ṭha zawk ang. Hemi tur hian kan sawrkar leh department fawng chelhtute an pawimawh a, a rang lamin hma la thei se a va ṭha dawn em! Mistiri formal training leh certification hi a hun tak zet a ni.
Ṭum khat chu Lawngtlai aṭangin Aizawl kan rawn pan a, Zemabawk kan thlen chuan tlai thim thet thet niin Aizawl khawpui chu a lo eng uar mai a. Kan motor chuanna khalhtu chu a ding a, a thlir phei vang vang a, “Saw ti zat in awmah sawn ‘ka ta’ tih tur ka nei ve lo!”, a ti vawng vawng a. Mihring kan pung zel a, in leh lo mamawhna a pung chho zel dawn, in sak leh a kawihhnawih hna hi a tam chho zel a ni.
Khatla Local Council leh YMA Joint committee July ni 22-a an thuchhuah chu an fakawm hle. An veng chhunga hnam dang Mistiri leh helper-te'n tun Covid-19 boruak harsa tak karah an hlawh duh duha an tisang chu ṭha ti lovin an veng chhung mi leh sate thlavang an hauh a, hlawh an bituksak a ni. Hetiang ang hian veng dang leh khaw dang pawhin kan tih chhoh ve ka beisei.
Hna thawh sen loh awm ta chu thawhtur vang leh awm lo ti reng chungin kan thlir liam dawn em ni? Kan thiam rih lo a nih pawhin zirtheih loh a awm lo, a pawimawh ber chu taimakna leh chhelna a ni. Ka nu hian a sawi ṭhin a, “Mahni nuam tihzawng chauh thawk peih hi taima an ni lo, thil ṭul leh ṭangkai ti hi taima an ni,” tiin. Chuvangin, tun kan Zoram dinhmunah cement leh a kaihnawih Mistiri kan mamawh em em a, leilung fate taima leh Zoram hmangaihtute lo chhuak sung sung teh u khai.