MIZORAMA PUBLIC EXAM HMASA
Mizorama Public Exam awm hmasa ber hi a ziaktu Pu M. Suaka, Durtlang Lal ziak ang ang hian i lo chhiar hmasa phawt ang u.
Lower Primary Exam-na kum 1903: Hmanni January 25, 1903 ah khan Mizoramah hian Chhim leh Hmar atan Lunglei leh Aizawla Lower Primary Exam-na hmasa ber chu an lo nei a. Hei hi Sorkar examna hniam ber a ni a, hei aia sang leh zual a la awm ang.
Chumi ni chuan Mizo 27 an lo ṭhu a, ṭhenkhatin ṭha takin an ti a, ṭhenkhatin an pass lova, an mark zat an tling zo lova, mi 19 an tling a; 8 an tling lova -

Hemi a pass zinga 8 in scholarship thlatin cheng 3 an hmu anga kum thum chhungin. Kum thum hnuah Examna Sang zawk a awm leh ang a, chutah pawh chuan scholarship mi ṭhenkhat tan a la awm leh mahna.
Tun hnua kum tinin Lower Primary Exam-na a awm zel ang a, naupang 8 tan scholarship kum 3 zel ata thu leh awm hma chu an hmu zel tawh ang. Scholarship hmu lote tan pawh Pass tih hriattirna Certificate an hmu ang, tih a ni. Hemi chin hi Pu M. Suaka ziak chu a ni.
He exam-na a ti ṭha hote hi Mizo zingah chuan mi fel tak leh hruaitu hmasa entawn tlakte an ni hlawm a, an tu leh fate pawh mi chhuanawm tak takte an ni nual. A hmasa 2 Leta leh Thanga te hi Mizo zinga matric pass hmasate an ni zui a. Sorkar hna ṭha tak tak an thawk zui. Thanga hi chu Mizo zinga Baptisma chang hmasa 3-na, Duma leh Khara te dawttu a ni a. Mission Veng Kohhran Upa 6-na a ni. Mizo Shillonga lehkhazir hmasa te kha chuan, “Kan U Thanga” tiin an sawi ṭhin. Mi pawimawh tak a ni a chanchin sawi tur tam tak a nei. A tute 2 chu America ram leh China ramah nupui pasal neiin an awm.
A 4-na Dala hi chu Mission Veng Kohhrana Upa hmasa ber a ni a. Kristian Tlangau lar tak hmuchhuaktu mi 11 te zinga mi, Editor hmasa ber a ni a. Saprama lehkha zir hmasa ber leh Missionary a chhuak hmasa, Manipur lama va thi ta kha a ni nghe nghe a. Chutah chuan ringthar baptist turin nemngheh Pastor an mamawh em em a, amah nemngheh an tum ni Inkhawmpuiah an beisei Pastor an lokal theih tak loh avangin, inkhawmpui chu an ṭawngṭai rual a, Thlarau Thianghlim an nemngheh tir a. Chuta ṭang chuan Rev. (Reverend) a lo ni ve ta a ni.
A 5-na Thuama hi chhim lam chhuak, kum 1907 a Upper Primary pass, Mizo zinga doctor LMP zir chhuak hmasa, kan doctor hmasate zinga mi kha a ni. A 7-na Suaka hi Durtlang Lal M.Suaka a ni lo. Sorkar hna thawkin a awm a, mi ṭha pangngai Kulikawna in leh lo nei a ni chho.
A 9-na Chawnga hi chu a, aw, b… thiam hmasa leh zirtirtu hmasate zinga mi a ni. Mi zirtir thiam a ni a, Mission Veng Kohhrana Sande Sikul Superintendant tur a thlana an thlan ṭhin laia ṭang rei ber a ni hial awm e. Lawmmante pawh kan Zosap ten an pe hial a ni. A 11-na Chhunruma pawh hi zirtirtuah a ṭang a, Kohhrana mi pawimawh tak a ni chho a, hun rei tak Kohhran hruaitute zingah a tel chho.
14-na Chhuahkhama hi chu Mizo zinga Pastor hmasa ber leh Kohhran hruaitu hmasa chanchin sawi tur tam tak nei a ni. A tute pawh sawi tur an awm nual.
15-na Makthanga hi chu chhimlam Baichi khawchhuak, Pu Hrawva B.A. Û a ni a, sorkarin Aizawla lal ti mai ila Venghlui lal atana an ruat, kan chanchinbu hmasa “Mizo leh Vai” an tih a Editor hmasa kha a ni nghe nghe a, pa hawi zau tak a ni.
16-na Dohnuna hi chu politics lama hruaitu hmasa Pu H.K. Bawichhuaka pa, khawchhak lam chhuak a ni a. Kulikawnah hmun an nei a, Pathian ram zau nana mi ṭhahnemngai tak, Mizovin Saptlangvala kan tihte nena Zoram pawn deuha Missionary anga rawngbawl ṭhin kha a ni a. R. Dala te ang bawka Pastor/Reverend kai kha a ni.
18-na Challiana hi chu Mizoram chhim lama Pastor hmasa sap thlah lar tak kha a ni.
A sei lutuk dawn, he lam hi chu duhtawk mai ang, zirna lam hi tlem tlemin han sawi zawm zel ila. He exam pawimawh tak awm hma hian Mizoramah hian sikul chi hnih : Sorkar lam din leh Missionary te din a awm a. Sorkar Sikulah chuan vaiṭawng kaw, khaw, gaw… Bengali ṭawngin an zirtir a. Chu'ngah chuan Sorkar hnathawk sipai leh police lam fate an lut deuh ber a, Mizo lam chuan an bawh vak lo a ni ang. An enkawl dan pawh a mumal lo zawk.
Kum 1904 February thla khan Assam a lal ber Chief Commissioner, Sir Bumfylde Fullery in Mizoram, Aizawl a rawn tlawh a. Missionary te din sikulte chu Sorkar lam din sikulte ai chuan an enkawl ṭha tih a hria. Chuvangin Mizorama zirna (Education) lam zawng zawng chu Mission (Kohhran) kutah a dah ta a. Hotu hmasa ber – Honorary Inspector of Schools ah chuan Zosapthara (Rev. E. Rowlands) chu a ruat ta nghe nghe a. Kum 1904 aṭang chuan Sorkar lam District Council-in kum 1952 a thuneihna a lak hma kum 48 chhung chu Mizorama zirna lam (Education) chu Mission kutah a awm zui ta a. Sum hman tur tur ṭul erawh chu Sorkar (Govt.) in a tum tho va. Aizawla Sikul Sen leh Lunglei (Serkawn) a sikul pakhat ve ve sakna tur pawh Chief Commisioner lo zin chuan a pe nghe nghe a ni.
Heng sikul hmunte, a sakna sumte leh zirtirtu hlawh thlengin Sorkar tum vek a ni a, a enkawl lam erawh hi chu Mission (Kohhran) hian an tum ve thung a. Kum 60 aia tam Kohhranin a enkawl tawh loh hnuah, tahrik ni 29.5.2019 khan Sorkar lam chuan, an dil angin Mizoram Presbyterian Kohhran hnenah chuan Sikulsen (Model English Medium Primary School) leh SIKULPUI (Govt. Boy’s Middle School) te chu an awmna ram nen enkawl leh tur leh a neitu nihna chang zui nghal turin a hlan let a, a lawmawm hle mai.
Mizorama Public Exam awm hma hian Thangphungate, M.Suaka te leh Babu-a te chuan kan Missionary te sikul dinah chuan hun rei lo te chhungin Mizo ṭawng ziak leh chhiarte hi an lo thiam ta mai a. Thangphunga leh Suaka te phei chuan Pu Buangate chu Mizo ṭawng zirtir bakah an Bible lehlinnaah te pawh an pui nasa hle ṭhin. Kum 1895-ah chuan Mizoram awptu Political Officer (Pisa/Office) ah chuan Chaprasi (tirhkah) hna Thangphunga te, Suaka te leh Babu-a te chuan an thawk nghe nghe. Kan pute hian thumal sei tak tak hman hi an duh lo a ni ang, Chaprasi pawh RAHSI an ti mai a.
Thangphunga leh Suaka te hi chu an changkang viau va, thil an hre chak hle a ni ang. Tu m'a zirtir lem lohin anmahni azirin, Bengali leh English ṭawngte pawhin an ṭawng ve thei deuh mai a. An office-a Bengali te chuan an ṭawng an zirtir a, a ziak chu harsa an ti viau a. Pu Buanga leh Pu Hluia chuan – hei chu a ṭha lo ve, in tan a harsa a nih hi, tiin Mizo ṭawng an siam chu uluk lehzualin an zirtir a. An office kal hma zingkar leh an hunawl apiangin an zir a. Chawlhkar khat a ral chuan ziak leh chhiar chu an thiam ta viau mai a. An thiam tirh chuan an hlim hle mai, anmahni zirtirtute pawh nasa zawkin hlim takin an pui thei ta a ni.
Hemi hma hian Sorkar lam hotute chuan Bengali ṭawng hi court ṭawng – rorelna lama thubuai hlabuaia hman an lo tum tawh a. Mahse, Chaprasi Suaka ten Lushei ṭawng ṭha taka ziak an lo thiam tawh avangin Lushei ṭawng- Duhlian Dialect chu Rorelna ṭawngah an hmang ta zawk a ni. Suaka chu Lushei Clerk (Thubuai Ziaktu) Bawrhsap (Political Officer) viltuah an ruat ta a ni.
Kan Missionary te pahnih Sap Upa (Rev. F.W. Savidge) leh Pu Buanga (Rev. J.H.Lorrain) ten a, aw, b… siam an tum lai 1894 ṭan tirh lai vel kha chuan Mizoramah hian ṭawng hman (dialect) chi ruk emaw a awm a. Sap Upa kha ṭawng thiam, ṭawng lama doctor degree lai lo la tawh a ni bawk a. Ngun taka an ngaihtuah khan tuna kan hman tak LUSEI ṭawng (Duhlian dialect) hi tih larah ṭha berin an ring a. A ṭawng hi a mawiin hriat a nuam a, a hmangtu a hresa pawh an tam a, chu bakah rorel lai Sailo ṭawng hman a lo ni bawk si a, tiin an tilar ta a ni.
A ṭawng, a sipel dan hmang hi “Hunterian System of Spelling” an tih hriat thiam awl ber chia siam a ni e, an ti a, kan vannei hle a ni. Zirtirtu tel mang lo pawha thiam mai theih a ni. Zingkar, Sande Sikul, kar khata tuk khat lek zir pawhin a thiam mai theih a ni a. Mi mawl deuh pawhin an thiam zung zung mai a, chuvangin Mizo zingah hian ziak leh chhiar thiam kan tam phah a. Kan Zosapte duhthusam ang deuhin Pathian Lehkhabu chhiar thiam kan lo tam a, Chanchin Ṭha pawhin a darh zau phah hle a ni. A lawmawm lutuk.
- Upa C.Hualkunga,
Mission Veng